Veertig jaar geleden: première van het toneelstuk “Amadeus”

Veertig jaar geleden: première van het toneelstuk “Amadeus”

Amadeus is a play by Peter Shaffer which gives a highly fictionalized account of the lives of composers Wolfgang Amadeus Mozart and Antonio Salieri, first performed in 1979. It was inspired by Alexander Pushkin’s short 1830 play Mozart and Salieri, which Nikolai Rimsky-Korsakov used in 1897 as the libretto for an opera of the same name. The play was presented successfully at the Royal National Theatre, London in 1979, then moved to Her Majesty’s Theatre in the West End followed by a Broadway production. It won the 1981 Tony Award for Best Play. Uit deze productie komt bovenstaande foto met Jane Seymour als Constanze Mozart en Ian McKellen als Antonio Salieri (Wikipedia).

Lees verder “Veertig jaar geleden: première van het toneelstuk “Amadeus””

Franz Xaver Wolfgang Mozart (1791-1844)

Franz Xaver Wolfgang Mozart (1791-1844)

Vandaag is het 175 jaar geleden dat Franz Xaver Wolfgang Mozart is overleden. Zijn zeven jaar oudere broer Carl Thomas zou hem nog veertien jaar overleven, maar die zou net als Franz Xaver kinderloos blijven, zodat met hen beiden ook de Mozart-dynastie is uitgestorven. (Franz Xaver was overigens – net als zijn broer – nooit getrouwd, maar hij had – net als Tsjaikovski, if you catch my drift – wel een “levenslange patrones”, Josephine de Baroni-Cavalcabò.)

Die naam “Franz Xaver” roept natuurlijk vragen op, zeker als men weet dat een leerling van Mozart, Franz Xaver Süssmayr, Constanze vergezelde naar het kuuroord in Baden. Volgens Francis Carr in zijn boek “Mozart & Constanze” (John Murray Publishers, London 1983) komt dan ook Süssmayr en niet Salieri in aanmerking als moordenaar van Woolfie…
Te ver gezocht? Wellicht wel, want Mozart is waarschijnlijk gewoon gestorven aan zijn eigen levensstijl, een mengeling van ongezonde voeding, hard werken en veel “Wein, Weib und Gesang”. Maar dat het tussen Mozart en zijn vrouw Constanze Weber niet meer boterde, dat staat wel vast. Woolfie’s belangstelling voor het vrouwelijk schoon zoals we die in de film “Amadeus” van Milos Forman leren kennen, is immers gebaseerd op authentieke gegevens. Hier kan men zelfs stellen dat auteur Peter Shaffer het nog “kalmpjes aan” heeft gedaan…
Anderzijds leren we ook uit de film dat “Stanzi” af en toe naar een kuuroord ging. Akkoord, ze had meer dode (vier) dan levende kinderen gebaard, maar dat was helaas meer regel dan uitzondering in die tijden. En verder moest ze misschien wel af en toe eens hoesten, maar doen we dat allemaal niet eens? En wij gaan daarvoor toch ook niet naar een kuuroord, nietwaar? Zeker niet als we daarvoor het geld eigenlijk niet hebben, zoals zou moeten blijken uit de armoedige begrafenis die Wolfgang kort nadien te beurt valt.
In realiteit was Mozart echter niet zo arm dat men hem als een hond in de grond moest stoppen. Een dergelijke begrafenis was werkelijk alleen weggelegd voor de allerarmsten. Bovendien zou Constanze Weber in noodgevallen nog altijd op de steun van de vrijmetselaarsloge hebben kunnen rekenen net zoals Mozart dat ‘bij leven en welzijn’ had gekund. Tenzij…
Tenzij de loge zelf tegen die tijd niet meer op Mozart was gesteld natuurlijk. Aangezien er ook een thesis is die verkondigt dat Mozart is gestorven van teveel aderlatingen door zijn lijfarts (een logebroeder) toegepast, gaat een zekere professor Neumayr zelfs zo ver van te beweren dat de loge hem opzettelijk uit de weg heeft geruimd.
Carr kent deze hypothese blijkbaar niet of houdt er, gezien de rest van zijn verhaal, wijselijk geen rekening mee. Maar toch vraagt ook hij zich af waarom de vrijmetselaars de weduwe van hun broeder niet ter hulp zijn gekomen, ondanks het feit dat hij wel degelijk nog als vrijmetselaar bekend stond, in die mate zelfs dat een priester weigerde hem de laatste sacramenten toe te dienen? Omdat er aan de dood van Mozart een schandaal kleeft, is zijn conclusie.
En inderdaad, nog dezelfde namiddag na de begrafenis van Mozart, probeert een paar huizen verder Franz Hofdemel, een andere vrijmetselaar, zijn vrouw Magdalena te vermoorden. Ondanks zware verwondingen (eigenlijk “verminkingen”, een typische daad van jaloezie) overleeft Magdalena de moordpoging, terwijl Hofdemel (in de overtuiging dat Magdalena dood is) de hand aan zichzelf slaat. Enkele maanden later brengt Magdalena een kind ter wereld dat zij de naam “Johann” meegeeft.
Johann was ook de eerste naam van Mozart, die eigenlijk Johann Chrysostom Wolfgang Theophilus heette (Amadeus is het Latijn voor het Griekse “Theophilus”, Wolfgang gebruikte trouwens zelf altijd de Franse vorm “Amadé”)…
Merkwaardig zeker, maar de sprong naar de thesis dat Constanze of Süssmayr of beiden Mozart zouden hebben vermoord (met een traagwerkend en niet te achterhalen gif) is toch een beetje te groot, vooral omdat een echt motief ontbreekt.
Akkoord dat Stanzi na Mozarts dood veel meer munt heeft geslagen uit zijn composities dan hij dat zelf ooit heeft gekund, maar als hij bleef leven had hij natuurlijk nog veel meer kunnen componeren. En jaloezie als motief lijkt ook weinig waarschijnlijk, aangezien ze zelf ook een minnaar zou hebben gehad…
Uit vroegere brieven leren we ook dat Mozart geen hoge pet op had van Süssmayr, maar brieven uit de periode waarin zowel Hofdemel jr. als Mozart jr. werden verwekt zijn door Constanze vernietigd.
Volgens Carr is alleen op deze manier de roemloze begrafenis van het grootste muzikale genie aller tijden te verklaren. Door een uiterst snelle begrafenis (Mozart stierf om 0.55u op 5 december en werd in de namiddag van 6 december begraven) en dan nog in een anoniem graf, werden alle pogingen om vooralsnog een autopsie te verrichten meteen de kop ingedrukt.
Tussen Constanze en Süssmayr kwam het kort nadien reeds tot een breuk. Zoals te zien in de film dicteerde Mozart een gedeelte van zijn “Requiem” aan iemand anders op een moment dat hij zelf niet meer in staat was om de pen te hanteren. In de film is dat dan om dramatische redenen Antonio Salieri, maar in werkelijkheid was dat dus Franz Xaver Süssmayr.
Zoals in de film wordt gesuggereerd is dit “Requiem” inderdààd op aanvraag van een ‘onbekende’ gecomponeerd, maar die ‘onbekende’ is later geïdentificeerd als een zekere graaf Walsegg die de compositie graag op zijn eigen naam wou schrijven. Het betrof dus zeker niet Salieri, zoals Shaffer – weliswaar op een meesterlijke wijze – heeft bedacht.
Aangezien dit “Requiem” door de dood van Mozart onafgewerkt bleef, lag het eigenlijk voor de hand dat Süssmayr het verder zou afwerken. Toch heeft Constanze nog twee andere componisten aangesproken en slechts wanneer de tijd begon te dringen en niemand zich geroepen voelde de taak te volbrengen, heeft ze het karwei uiteindelijk toch nog aan Süssmayr opgedragen.
Het is dan ook niet te verwonderen dat in zijn tweede levensjaar Constanze de naam van Franz Xaver Mozart veranderde in Wolfgang Amadé II. Wolfgang junior kreeg overigens muzieklessen van onder anderen Antonio Salieri en Johann Nepomuk Hummel. Net als zijn vader begon ook hij reeds op jeugdige leeftijd muziekwerken te componeren. Zijn opus 1 werd gepubliceerd in Wenen in 1802, een pianokwartet in g-klein. Franz Xaver was toen elf jaar oud. Hij verwierf vrij snel enige bekendheid als pianist, maar bleef zijn hele leven in de schaduw van zijn vader, een situatie waarvan hij zich pijnlijk bewust was. Zijn voornaamste verdienste zou er dan uiteindelijk ook in bestaan dat hij Ludwig von Köchel ertoe aanzette een catalogus samen te stellen van het oeuvre van Wolfgang Amadeus Mozart (de fameuze KV-nummering)…

Lees verder “Franz Xaver Wolfgang Mozart (1791-1844)”

Maria Joao Pires wordt 75…

Maria Joao Pires wordt 75…

De Portugees-Braziliaanse (*) pianiste Maria Joao Pires wordt 75 jaar vandaag. Zij is één van de weinige pianistes in de romantische traditie die ik toch kan pruimen als het haar Mozart-vertolkingen aangaat. Toch heb ik zelfs bij haar enkele bedenkingen zoals ik die tien jaar geleden reeds heb neergeschreven…

Eigenlijk lijkt het natuurlijk niet meer dan logisch dat men de concerten van Mozart uitvoert op een instrument dat hijzelf ook bespeelde, maar de uitvoeringsgeschiedenis heeft ons nu eenmaal gewend gemaakt aan de klank van een vleugelpiano, waarop men sedert de negentiende eeuw de concerto’s is gaan spelen. Ondanks het feit dat de “authentieken” het de laatste jaren wel lijken te halen, gaan sommigen toch door met die uitvoeringspraktijk, wellicht omdat deze “commerciëler” is, omdat het gehoor van iemand uit de 20ste eeuw daaraan meer gewend is. Maar dat kan een serieus kunstenaar natuurlijk moeilijk als argument aanvoeren, daarom zegt men dan meestal dat het is omdat, als Mozart de beschikking over een moderne vleugel had gehad, hij zijn concerti voor een Steinway of weet ik veel had gecomponeerd. In die redenering kun je mijns inziens echter net zo goed aanvoeren dat je Mozart op een synthesizer of op elektrische gitaar mag uitvoeren, want het lijdt geen twijfel dat, indien Woolfie in onze tijd had geleefd, hij eerder dààrvoor belangstelling had gehad.
Tijdens de fameuze Mozart-week op Klara, begin 2006, werd de vraag gesteld aan de luisteraars of Mozart op historische instrumenten moest worden gespeeld. Ik was zeer ontgoocheld over de reactie van de meeste luisteraars, die haast woedend negatief reageerden. Maar dat kwam wellicht door dat “moeten” in de vraagstelling.
Ikzelf geef veruit de voorkeur aan “authentieke” uitvoeringen, maar een Murray Perahia of Maria Joao Pires kan ik ook wel appreciëren. Al vind ik dan weer dat Sigiswald Kuijken gelijk heeft als hij zegt: als die op de tippen van hun tenen (eigenlijk vingers) moeten spelen op zo’n Steinway, waarom proberen ze het dan niet liever op een historisch instrument?
Waarop Jos Van Immerseel ongetwijfeld zal antwoorden: omdat ze het niet kunnen.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is cd9d.jpg

Maria Joao Pirès speelt Mozart vooral… omdat ze zo’n kleine handjes heeft. Dat belet haar b.v. om Liszt te spelen. Maar Chopin daarentegen dat gaat dan weer wel. “Die had wellicht zelf kleine handen,” zegt ze. Op de vraag waarom ze geen pianoforte speelt, zegt ze dat ze in muziek is geïnteresseerd juist buiten zijn maatschappelijke context. Het interesseert haar wel, maar ze denkt niet dat ze er iets voor haar eigen spel kan uithalen. Ondanks het feit dat de RTBF-interviewer haar kont likt dat het echt niet meer kàn, merkt hij toch fijntjes op, waarom ze na de integrale sonates van Mozart voor één platenfirma, zij een aantal jaren nog eens hetzelfde doet voor een andere. Ze lacht dat er eigenlijk maar weinig wijzigingen zijn. De gatlikker durft er niet uit afleiden dat ze het gewoon voor het geld heeft gedaan. Wat ze wél ergens met de authentieken gemeen heeft, is dat ze een opname meestal in één keer neerzet net alsof het een concert betreft. Slechts heel zelden laat ze montages toe. Ondertussen is ze gehuwd met de Franse violist Augustin Dumay. Tijdens de opnamen van de sonates van Brahms werden ze “plots” verliefd op elkaar. Ondertussen is ze het concertleven zo beu dat ze op een bepaald moment haar vleugel zelfs verkocht om zich vooral met haar vier kinderen bezig te houden op hun “ecologische hoeve”. Toen ze “uit geldnood” (zoals ze zelf zegt) dan toch opnieuw begon te toeren, was het nog steeds zozeer tegen haar zin dat afzeggingen meer regel dan uitzondering werden. Zo ook in Brussel, begin 1997.

Lees verder “Maria Joao Pires wordt 75…”

Viktor Liberman (1931-1999)

Viktor Liberman (1931-1999)

Morgen zal het ook al vijftien jaar geleden zijn dat de Russische violist Viktor Liberman is overleden (foto YouTube).

Viktor Liberman werd geboren in 1931 in Leningrad. In 1958 wint hij de Tsjaikovski-wedstrijd, waarna hij in 1968 concertmeester wordt van de Filharmonie van Leningrad en, later, als hij in 1979 in Nederland komt wonen, eerst van het Rotterdams Filharmonisch Orkest en daarna (1985) van het Concertgebouworkest, waar hij afwisselde met Jaap Van Zweden. Dat was ook het geval tijdens de “Cosi fan tutte”, gedirigeerd door Nikolaus Harnoncourt die ik bijwoonde. Hij was ook jurylid van de Elisabethwedstrijd 1993. Bij zijn afscheidsconcert wegens pensionering in 1996 dirigeerde hij het Concertgebouworkest in onder andere de vijfde symfonie van Dmitri Sjostakovitsj. In datzelfde jaar werd hij vaste gastdirigent bij het Noord-Nederlands Orkest in Groningen, waarvan hij van 1997 tot zijn dood chef-dirigent was. Viktor Liberman overleed op 68-jarige leeftijd aan leverkanker.

Lees verder “Viktor Liberman (1931-1999)”

245 jaar geleden: enige fagotconcerto van Mozart

245 jaar geleden: enige fagotconcerto van Mozart

Op 4 juni 1774 voltooit Mozart zijn enige fagotconcerto (in Bes, KV.191), zijn eerste concerto voor een blaasinstrument (wellicht voor hoffagottist en huisvriend Melchior Sandmayer; op bovenstaande foto van Flickr herkennen we Peter Gaasterland). In die periode is de fagot een beetje bespeelbaarder geworden omdat hij er vijf tot acht kleppen bij kreeg. Aangezien hij nooit een concerto voor cello heeft geschreven, spelen “gefrustreerde” cellisten (omdat Mozart niet voor hun instrument heeft geschreven) zoals France Springuel wel eens dit concerto, maar dan getransponeerd naar C. Fagot en cello zijn qua register en kleur immers vrij “compatibel”.
Lees verder “245 jaar geleden: enige fagotconcerto van Mozart”

Joseph Haydn (1732-1809)

Joseph Haydn (1732-1809)

Het is vandaag 210 jaar geleden dat de Oostenrijkse componist Joseph Haydn is overleden. “Hij is tenminste even goed als Mozart, maar over hem kun je niet zo’n mooie film draaien,” aldus Jos Van Immerseel. Nigel Kennedy daarentegen poneert: “Ik speel Haydn niet, dat is koffiehuis-muziek.” Het minste wat men van Joseph Haydn dus kan zeggen, is dat hij een controversieel figuur is.
Lees verder “Joseph Haydn (1732-1809)”