Vandaag is het precies 25 jaar geleden dat de Duitse diva Marlene Dietrich is overleden. Maria Magdalena von Lösch, zoals Marlene Dietrich écht heette, koos als pseudoniem een naam waarvan Jean Cocteau zei dat-ie “begon als een streling en eindigde als een zweepslag”.

Dietrich aan de voeten van PiafAlhoewel Cocteau de herenliefde was toegedaan, had hij in deze vergelijking toch maar mooi gezien dat Marlene Dietrich een icoon zou worden in de SM-wereld van zweepjes en meesteressen. Toch bestaat er een merkwaardige foto waarin La Dietrich zowaar aan de voeten neerknielt van Edith Piaf. Deze foto is genomen in september 1952 in New York waar Piaf trouwde met haar eerste man, Jacques Pills. Marlene Dietrich was getuige.
Marlene Dietrich debuteerde niét in “Der Blaue Engel”, zoals zo vaak wordt beweerd, maar in de Oostenrijkse stomme film “Café Electric” van Gustav Ucicky met in de hoofdrol de toen erg populaire Willy Forst in 1927 en een jaar later verscheen ze ook nog in “Eine Frau, nach der Mann sich sehnt” van Kurt Bernhardt naar een verhaal van Max Brod. Het “misverstand” is ontstaan omdat Dietrich die optredens maar niks vond en er alles aan deed om ze uit haar filmografie te schrappen. Bovendien is het juist dat haar ontdekker Emil Jannings genoemde films niet had gezien, maar dat hij haar wel degelijk uit de theaterrevue “Zwei Kravatten” heeft gehaald.
Evenzeer is het waar dat ze bijna was gedebuteerd in “Die Büchse der Pandora”. Indien hoofdvertolkster Louise Brooks immers het aanbod van regisseur Pabst had afgeslagen, zou hij Dietrich hebben genomen.
Eigenlijk was Dietrich door haar moeder naar Berlijn gestuurd om daar opgeleid te worden tot concertvioliste, maar via het nachtleven is Marlene op andere paden terechtgekomen en toen zij na een auditie tot de theaterschool van Max Reinhardt werd toegelaten, was er geen houden meer aan.
In “Café Electric” moest ze ook zingende zaag spelen en dat is ze altijd blijven doen omdat dit haar een kans gaf haar prachtige benen, die ze bij Lloyd’s nog speciaal heeft laten verzekeren, te tonen (die zaag moet immers tussen de benen geklemd worden). Dat nummer met die zingende zaag, ‘Pagan Love Song’, heeft ze ook nog hier in België gezongen, toen ze de Amerikaanse soldaten een riem onder het hart kwam steken tijdens het Ardennenoffensief. Dat is overigens bij mijn weten de enige keer geweest dat Marlene Dietrich in België is opgetreden (*).
Nadat Jannings haar had aangeraden aan Josef von Sternberg voor “Der Blaue Engel” werden de regisseur en de actrice een onafscheidelijk duo. Zo draaiden ze in datzelfde jaar (1930) ook nog “Morocco”, waarin de al even legendarische Gary Cooper haar tegenspeler was. In deze film is Marlene Dietrich (die openlijk biseksueel was) niet toevallig de eerste vrouw die een andere vrouw op het scherm een passionele kus geeft. Wat haar lesbische kant betreft wordt er vooral gewezen op een “innige vriendschap” met Mercedes d’Acosta, Jo Carstairs (die allebei, net als Dietrich, vaak mannenkleren droegen), Claudette Colbert, Lili Damita en Maria Nys, de Belgische vrouw van schrijver Aldous Huxley. Reeds in Berlijn had ze samen met Margo Lion “Die beste Freundin” gezongen, een lied over een “ménage à trois” rond een biseksuele vrouw. Dat was dan Margo Lion zelf, die gehuwd was met de tekstdichter van het lied Marcellus Schiffer.
47 marlene dietrich in 1931Met Josef von Sternberg draaide Dietrich daarna nog “The devil is a woman” (bovenstaande foto), een film naar de roman “La femme et le pantin” van Pierre Louÿs, waarvan ik een recensie heb gevonden in een Franstalig weekblad uit die tijd, geschreven door een zekere V.B.
“Comme il y a de ressemblances entre La femme et le pantin et L’Ange Bleu! Le sujet est exactement le même: seuls diffèrent la manière de le présenter, les péripéties et le dénouement. Sans quoi, c’est la même inspiration. L’école psychologique allemande du muet, sombre et attachée aux cas morbides exceptionnels, marque Sternberg. Comme dans L’Ange Bleu, il y a ici une femme très belle, cervelle vide, coeur vide plus encore, qui se laisse aimer par un homme déjà âgé et ne lui rend que froideur et tromperie jusqu’au moment où elle a ravagé sa vie. Ici, elle semble revenir á lui définitivement, ayant enfin compris. Mais l’on n’est pas bien certain, étant donné son caractère et la façon inquiétante dont elle se débarrasse d’un autre admirateur.
La présentation est différente, de même que les lieux. Nous ne sommes pas ici dans la lourde atmosphère allemande qui marque L’Ange Bleu, mais dans une Espagne de carnaval, plus légère, morbide malgré tout, marquée par la personnalité du metteur en scène. Quoique la présentation soit habile, ce procédé de récit d’une partie des événements passés, par celui qui en a été l’acteur, introduit un élément artificiel regrettable, de nature à freiner l’action.
Pour le reste, le film est excellent. Il est l’indice d’une forte personnalité. Sternberg, pour la première fois, a voulu être à la fois son metteur en scène et son opérateur: toutes les photos sont de lui, et certaines sont remarquables. D’autres, comme toute l’histoire, sont d’un romantisme un peu mièvre et désuet.
Marlène Dietrich est franchement moins bonne qu’ailleurs: elle ‘joue’ constamment et exagère les minauderies. En général, elle ppuie trop sur les caractéristiques extérieures de la femme qu’elle doit personnifier. Mais elle est encore excellente en bien des endroits. Le meilleur, impassible, ‘pantin’ qui réfléchit, qui sait sa déchéance entre les mains de cette femme, mais n’a pas la force de réagir, est Lionel Atwill que l’on a vu en bien des rôles puissants, mais qui trouve ici le meilleur rôle de sa carrière. César Romero, Alison Skipworth, Edward Everett Horton component très bien les figures de second plan.
On a compris qu’il faut user de la plus grande prudence pour se permettre le spectacle.”
De samenwerking met von Sternberg eindigde in 1932 met “Shanghai Express”. Het verhaal speelt zich af in het woelige China van de jaren dertig, waar verschillende politieke fracties en krijgsheren elkaar bevechten. Een trein, met bestemming Shanghai, wordt gekaapt door een groep Chinese rebellen. Aan boord bevindt zich Shanghai Lily, China’s meest befaamde prostituée (rol van Marlene Dietrich), samen met haar vroegere Britse minnaar, een dokter in het Britse leger (Clive Brook). De dokter wordt gegijzeld en om hem te redden belooft Dietrich de minnares te worden van de rebellenleider. Het verhaal krijgt verder kleur door de andere passagiers van de trein, die allen iets te verbergen hebben: een gokker, een preutse huisvrouw en een drugs smokkelende invalide. Kortom, duidelijk nog een film van vóór de zogenaamde Hays Code (postman Will Hays stelde een morele code op waaraan Hollywood zich vrijwillig hield).
Dra krijgt Marlene Dietrich uiteraard immers ook te maken met de restricties van deze code. Zo mag ze in de western “Destry rides again” (1939) nog wel geld in haar decolleté wegmoffelen, maar de begeleidende tekst “Er zit goud in de bergen” moest eruit. Af en toe is ze daarna nog eens in een film te zien en telkens weet ze nog de show te stelen. Zo b.v. in “Witness for the prosecution”, een toneelstuk van Agatha Christie, dat ze zelf aan regisseur Billy Wilder had toegespeeld. Dietrich kende Wilder goed en had met hem samengewerkt in A Foreign Affair (1948), waarin ze naar eigen zeggen één van haar beste rollen speelde. En alhoewel ze in 1958 al een tijdje Abraham heeft gezien, krijgen haar beroemde benen toch nog eens de spotlights op hen gericht…
In de film is wel opvallend hoe onbewogen en koel Christine overkomt. Dat was niet alleen te danken aan Dietrichs acteerkwaliteiten, maar ook aan de facelift die elke dag plaatsvond. Iedere dag werd haar huid strak getrokken met behulp van touwtjes verbonden aan lifts die vervolgens werden ingeweven in haar kapsel. Over het haar ging een pruik om het weefsel van draden te verbergen. Om te voorkomen dat alles losschoot moest Dietrich vooral met haar lichaam acteren en niet via gelaatsuitdrukkingen. Tijdens de opnamen werd Dietrich hevig verliefd op haar tegenspeler Tyrone Power. De al getrouwde Power moest echter niets van haar weten en wist zich geen raad met de toenaderingen van de verliefde Dietrich.
In 1960 keert Marlene Dietrich terug naar Berlijn, maar ze wordt er op gemengde gevoelens onthaald, om niet te zeggen dat de sfeer hatelijk is tegenover haar “die tegen haar vaderland heeft gevochten”. Nadien zou ze nooit meer in levende lijve naar Duitsland terugkeren (ze ligt er wel begraven). Ze draait dat jaar tevens haar laatste belangrijke film, niet toevallig “Judgment at Nuremberg”
Overal elders blijft ze wel verder tot op hoge leeftijd optreden. In Sydney valt ze in 1975 echter van het podium. Dit zal haar laatste optreden worden. Ze overleed op 6 mei 1992, midden het Festival van Cannes. Niet toevallig wilde men haar daar nog eens hulde brengen, want ongetwijfeld wist men dat haar dagen geteld waren. Dat ze zelfs haar dood nog zo zou regisseren dat ze daarmee dé blikvanger van het Festival zou worden, dat kun je alleen van een Heel Grote Actrice verwachten.
In december 2000 stortte het Ensemble Grupetto, het kleine salonorkest met Sint-Denijs-Westrem als thuisbasis, zich op deze legende van de twintigste eeuw. Na hun succesvolle Titanic-programma brachten zij immers “Falling in love again”.
Hoe komt men van de Titanic bij Marlene Dietrich terecht? Valentijn Biesemans, cellist en arrangeur bij Grupetto, doet het verhaal. “Het bindmiddel is de historische component. We zijn eigenlijk begonnen als ieder ander salonorkest, dat wil zeggen met de nadruk op Weense walsen. Die vormden ook de hoofdschotel op het repertoire van het dansorkest aan boord van de Titanic, maar daarnaast speelden zij, om de vele Amerikanen aan boord te plezieren, ook de hits van dat moment en dat was dan vooral ragtime-muziek. Via die ragtime kwamen we dan terecht bij foxtrot en charleston en toen we dan besloten een programma te maken rond Marlene Dietrich hebben we ons repertoire ook nog uitgebreid met filmmuziek en Frans en Duits chanson.”
“De carrière van Marlene Dietrich omspant een heel grote periode,”
gaat Biesemans verder. “Zowat van 1922 tot 1978. En die carrière kan men in drie periodes onderverdelen, waarbij ze telkens een andere muzikale mentor had. Ze is uiteraard begonnen met Friedrich Holländer, de man die de muziek schreef voor de film ‘Der Blaue Engel’ waarmee ze is doorgebroken. Holländer is overigens geboren in Londen, waar zijn vader Victor muziekdirecteur was. Eén van diens composities, ‘Swing song’, stond zelfs op het repertoire van het Titanic-orkest, zo zie je maar! Hollaender schreef niet alleen “Ich bin von Kopf bis Fuss auf Liebe eingestellt”, hij schreef bijvoorbeeld ook het feministische “Raus mit den Männern!”. Friedrich was na de Eerste Wereldoorlog immers teruggekeerd naar Duitsland, dat hij als jood echter weer is moeten ontvluchten, toen de nazi’s aan het bewind kwamen. Want zoals gezegd schreef Hollaender ook politieke liederen. Het cynische “An allem sind die Juden schuld” bijvoorbeeld. Of het anti-militaristische “Wir wollen alle wieder Kinder sein”. Marlene Dietrich moest niet vluchten, maar verkoos dit wel uit eigen beweging te doen, want ze heeft het nazisme altijd heftig bestreden.”
“In een tweede periode heeft ze dan samengewerkt met de bekende pianist Peter Kreuder en vanaf haar ‘one woman show’ van 1953 in Las Vegas is ze met de Amerikaan Burt Bacharach beginnen werken.”

In het programma dat “Falling in love again” werd gedoopt, naar de Engelse versie van “Ich bin von Kopf bis Fuss auf Liebe eingestellt” van Friedrich Holländer, wordt echter geen historisch overzicht gegeven van het leven van Marlene Dietrich. Eerder is het een evocatie van haar flamboyant liefdesleven, alhoewel ze officieel slechts één echtgenoot heeft gehad (Rudolf Sieber). Daarmee was ze nog als tiener gehuwd en het huwelijk heeft officieel stand gehouden tot aan zijn dood. Maar daarnaast had ze talrijke vluchtige relaties die zich overigens niet tot de andere sekse beperkten. Het zijn vooral deze avontuurtjes (“falling in love again”!) die uiteindelijk tot een grote eenzaamheid hebben geleid, zodat we wel een evolutie zien van een “deugniet” tot een tragisch figuur.
Oorspronkelijk werd de rol van Marlene Dietrich vertolkt door Katrien De Muynck. Zij werd geboren in Waregem, maar zij woont in Brussel, al speelt haar artistieke carrière zich haast volledig in Gent af. Eerst heeft zij hier Germaanse gestudeerd (meer specifiek Duits), pas daarna heeft ze toneel gestudeerd aan het conservatorium. Ondertussen had ze ook een groep opgericht “Les Piliers de Cabaret”, waarmee ze Frans en Duits chanson bracht “met een eigentijds accent”. “Circus- en zigeunersferen waren nooit veraf,” zegt ze zelf en het was bij een optreden van deze groep in ’t Magazijn dat ze door het Ensemble Grupetto werd uitgekozen om de rol van Marlene Dietrich te vertolken. Daarnaast speelt Katrien ook nog sinds haar twaalfde viool, zodat zij zelfs in staat was om in dit stuk “zingende zaag” te spelen. Toch mocht dit niet baten. De premièrevoorstelling ging helemaal de mist in. En dan hebben we het niet eens over incidentjes met al dan niet aangesloten microfoons, maar wel over het gehele concept, waarbij Katrien De Muynck het podium op en af gaat, zodat een tweetal nummers van Dietrich telkens afwisselen met een paar instrumentale deuntjes die van ver of dichtbij de tijdsgeest moeten oproepen. Op zich zijn deze uitvoeringen best leuk (de eigenzinnige versie van “Stormy weather” bijvoorbeeld), maar ze dragen niet echt bij tot een eenheid in het concept. De grootste druk ligt echter op de schouders van Katrien De Muynck. Dat ze niet over de persoonlijkheid van La Dietrich beschikt, is natuurlijk evident, maar nergens kwam ze ook maar in de nabijheid, zoals bijvoorbeeld Chris Lomme in “Masterclass” wel af en toe de illusie van Maria Callas kon oproepen. Voor de voorstellingen tijdens de Gentse Feesten 2001 werd ze dan ook vervangen door de toen 26-jarige Charlotte Muyllaert.
Een tiental jaren later heeft ook Leah Thys een programma (en een CD) gemaakt waarin ze in de huid kruipt van de Duitse Diva. Dat Leah bij het grote publiek vooral bekend is als Marianne uit “Thuis” verhoogt volgens mij de pret. Het blasé karakter van Marianne past immers uitstekend bij de kuren van Marlene.

Ronny DE SCHEPPER

(*) Tenzij Burt Bacharach een beter geheugen heeft. N.a.v. zijn optreden op 9 juli 2009 in de Antwerpse Elisabethzaal, zegt hij in de Gazet van Antwerpen van 4/7/2009: “Helemaal zeker ben ik niet, maar heb ik in die zaal eens niet met Marlene Dietrich opgetreden?”

Referentie
Marlène Dietrich, Mijn mémoires, Uitgeverij Strengholt/Standaard 1993.

4 gedachtes over “Marlene Dietrich (1901-1992)

  1. Geachte.
    In 1974 heeft er in Vorst National Brussel, in Elisabethzaal Antwerpen, en in Carré Amsterdam een optreden plaats gevonden van Marlène Dietrich. Ik heb op Google niets gevonden betreffende deze optredens. Ik kan U wel verzekeren dat deze plaats hebben plaats gevonden, ik heb zelfs de eer heb gehad in het orkest te spelen als sax (tenor/bariton) en klarinet, alleen kan ik mij niet de juiste datum herinneren.
    Marlène kwam deze optredens verzorgen met alleen de ritmesectie, en de blazers moesten van uit België zijn, en zo zijn ze bij de big-band van René Beckers terecht gekomen waar ik ook lid van was, zodoende.
    Er was een week repetitie in Brussel wel alleen met het orkest ( repetities waren wel betaald )
    Eén van haar eisen was wel dat er geen foto’s mochten worden gemaakt. Mijn vraag is dan… mochten er mensen zijn die misschien stiekem toch een foto hebben gemaakt, en die misschien de juiste datum van deze optredens weten, kunt u mij een groot plezier doen door mij deze te laten geworden.
    Vriendelijke groetjes.
    Paul
    N.B. U kan aangaande deze optredens en nog meer vinden op mijn blog
    blog.seniorennet.be/paulsaxtenor

    Like

    1. Een fantastische reactie, mijnheer Geyskens! En ik ben eens naar uw blog gaan kijken en daar staan inderdaad nog tal van interessante verhalen. Alleen… ’t zijn er te veel! Ik weet niet waar beginnen, maar ik ben er zeker van dat wij het vaak over hetzelfde onderwerp hebben en als je dan bij mijn artikel een verwijzing zet naar het jouwe, zal ik zeker eens gaan kijken.
      Aan mensen die met fotomateriaal wensen te reageren op de oproep van mijnheer Geyskens: helaas laat WordPress niet toe dat men in een reactie foto’s zou plaatsen. Met andere woorden, die foto’s kan je dus hier bij mij niet kwijt, maar als je ze ergens hebt kunnen plaatsen (b.v. op de blog van mijnheer Geyskens) dan hoor ik het graag!

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s