95 jaar geleden was er de première van het ballet “The lady of Shalott” op muziek van Jean Sibelius, uiteraard refererend aan het schilderij The Lady of Shalott van John William Waterhouse uit 1888 naar het gelijknamige gedicht van Alfred Tennyson uit 1833. In de legende van Elaine van Astolat zoals verhaald in een dertiende-eeuwse Italiaanse novelle met de titel Donna di Scalotta (No. lxxxi in de bundel Cento Novelle Antiche) zit de betoverde edelvrouw met haar rug naar het raam in een door water omringde toren aan haar weefgetouw. Zij weet dat zij de werkelijkheid, waaronder het nabijgelegen Camelot, alleen in de spiegel mag aanschouwen. Zo zij uit het raam zou kijken zou de betovering worden verbroken en haar noodlot, in het gedicht onbenoemd, maar het betreft een vroege dood, vervuld worden. Wanneer zij in de spiegel de onweerstaanbaar knappe Lancelot voorbij ziet rijden kan zij zich niet langer beheersen. De spiegel breekt op het ogenblik dat zij naar buiten kijkt. De dame laat zich in het gedicht van Tennyson op een boot naar Camelot drijven. Onderweg sterft zij.
Ook Eriek Verpale maakt hierop een allusie in zijn roman “Gitta” uit 1997. Pagina 85 vermeldt hij het gedicht enkel, maar veel belangrijker is dat hij p.140 ook bovenstaand schilderij vermeldt, wat ervoor zorgt dat het ook op de kaft van het boek staat afgedrukt. (*)
“Mirror” is trouwens niet alleen een kernbegrip bij Leonard Cohen (b.v. in The Favourite Game, London, Panther, 1973, p.22/75/86/115/133/137/144/148/173/204/217/218), het is ook een archetype in de literatuur, cfr. het proefschrift van psychiater Van Der Eycken.
Ik heb dat proefschrift zelf nog niet gelezen, maar het zou me niet verbazen mocht dit o.a. over dissociatie zou gaan…
`Wat zal er met hen gebeuren?’ vroeg Lynley.
`Ze zullen het overleven.’
`Hoe weet u dat?’
`Ze beginnen te begrijpen dat zij slachtoffer van hem waren. Dat is de eerste stap.’ Samuels zette zijn bril af en poetste hem op met de voering van zijn jasje. Zijn magere gezicht zag er vermoeid uit. Hij had het allemaal al eerder gehoord.
`Ik begrijp niet hoe ze het al zolang overleefd hebben.’
`Ze sloegen zich erdoorheen.’
`Hoe?’
De dokter keek nog een keer naar zijn bril en zette hem weer op. Hij zette hem zorgvuldig recht. Hij droeg hem al jaren en aan beide kanten van zijn neus waren diepe, pijnlijke moeten ontstaan door de druk ervan. ‘Bij Gillian schijnt het iets geweest te zijn dat we dissociatie noemen, een manier om het ik op te delen, zodat ze net kon doen datgene te hebben of te zijn wat ze niet echt kon hebben of echt kon zijn.’
`Zoals?’
`Normale gevoelens, in de eerste plaats. Normale relaties, punt twee. Ze noemde het een spiegel-zijn, die alleen maar het gedrag van de mensen om haar heen weerspiegelde. Het is een afweermechanisme. Het beschermde haar ervoor iets te voelen over wat er met haar gebeurde.’
`Hoe?’
`Ze was geen “echt mens”, dus niets wat haar vader deed, kon haar echt raken of pijn doen.’
`Iedereen in het dorp beschrijft haar totaal verschillend.’
`Ja. Dat is het gedrag. Gillian weerspiegelde hun ideeën gewoon. Als het tot het uiterste doorgevoerd wordt, worden het meervoudige persoonlijkheden, maar ze schijnt voorkomen te hebben dat het zover kwam. Dat is op zichzelf al opmerkelijk, in aanmerking genomen wat ze doorgemaakt heeft.’ (**)
SPROOKJES
In sprookjes speelt een spiegel vaak een belangrijke rol, denk maar aan “Sneeuwwitje”, maar zelfs later kwam dit motief nog herhaaldelijk terug in zogenaamde kinderliteratuur, al kan je “Through the looking-glass” (Lewis Carroll) toch moeilijk zo bestempelen, maar “Ti-ta-tovenaar” dan weer wel.
En dan is er ook nog Haruki Murakami: “Even later, toen ze (Miu) naar de badkamer ging om haar gezicht te wassen, begreep ze het. Elk haartje op haar hoofd was wit. Puur wit, als vers gevallen sneeuw. Eerst dacht ze dat het iemand anders in de spiegel was. Ze draaide zich om. Maar ze was alleen in de badkamer. Ze keek nog een keer in de spiegel. En de realiteit drong in een oogwenk tot haar door. De vrouw met het witte haar die haar aanstaarde, was zijzelf. Ze viel flauw en zakte op de grond.
En Miu verdween.
“Ik was nog steeds aan deze kant, hier. Maar een ander deel van mij, misschien de helft, was naar de andere kant gegaan. Met mijn zwarte haar, mijn seksuele verlangen, mijn menstruatie, mijn ovulatie, misschien zelfs mijn levenslust. En de helft die overbleef, is de persoon die je hier ziet. Ik heb me al heel lang zo gevoeld – dat ik in een reuzenrad in een klein Zwitsers stadje, om een reden die ik niet kan verklaren, voor altijd in tweeën ben gesplitst. Voor zover ik weet, was dit misschien een soort transactie.” Het is niet alsof er iets van me is afgenomen, want alles bestaat nog steeds, aan de andere kant. Slechts een enkele spiegel scheidt ons van de andere kant. Maar ik kan de grens van die ene ruit nooit overschrijden. Nooit.”
Miu beet op haar nagels.
“Ik denk dat ‘nooit’ een te sterk woord is. Misschien ontmoeten we elkaar ooit, ergens, weer en versmelten we weer tot één. Er blijft echter een heel belangrijke vraag onbeantwoord. Welke ik, aan welke kant van de spiegel, is de echte ik? Ik heb geen idee. Is de echte ik degene die Ferdinando vasthield? Of degene die hem verafschuwde? Ik heb niet het zelfvertrouwen om daar een antwoord op te vinden.” (Sputnik Sweetheart, p.171-172)
Is het bij Miu nog slechts voor de helft “gelukt”, bij haar aanbidster Sumire gebeurt het helemààl: “Ik kon het beeld van Sumire, die in een afgelegen gebied in een put viel en daar alleen op hulp wachtte, maar niet uit mijn hoofd zetten. Gewond, eenzaam, uitgehongerd en dorstig. De gedachte alleen al maakte me bijna gek.
De politie had duidelijk gemaakt dat er geen enkele put op het eiland was. Ze hadden ook nog nooit van gaten gehoord in de buurt van de stad. Als die er wel waren, zouden wij het als eerste weten, verklaarden ze. Dat moest ik ze nageven.
Ik besloot een theorie te bedenken.
Sumire was naar de andere kant gegaan.
Dat zou veel verklaren. Sumire was door de spiegel gebroken en naar de andere kant gereisd. Om de andere Miu te ontmoeten die daar was. Als de Miu aan deze kant haar afwees, zou dat dan niet de meest logische reactie zijn?
Ik haalde uit mijn geheugen op wat ze had geschreven: ‘Dus wat moeten we doen om een botsing te voorkomen? Logischerwijs is het eenvoudig. Het antwoord is dromen. Blijven dromen. De droomwereld betreden en er nooit meer uitkomen. Daar leven voor de rest van de tijd.’
Er blijft echter één vraag over. Een belangrijke vraag. Hoe moet je daar in vredesnaam komen?
Simpel gezegd, logisch gezien is het makkelijk. Maar uitleggen is dat niet.
Ik was weer precies terug bij af.” (p.181)
Ook “Vertigo” van Alfred Hitchcock bevat veel spiegelsymboliek: de spiegel bij de uitgang van Ernie’s restaurant; Scotty ziet Madeleine erin weerspiegeld vlak nadat hij haar voor het eerst heeft gezien. De talloze reflecties en herhalingen van Madeleine, waaronder minstens twee vrouwen die Scotty voor haar aanziet. De metaforische of droomspiegels die Madeleine beschrijft als de gang van haar leven. Midge schildert zichzelf in het portret van Madeleines voorouder en zit in een scène naast het zelfportret, alsof ze verdubbeld is. Nadat ze Scotty het portret heeft laten zien, ziet Midge zichzelf weerspiegeld in het raam. Judy als Madeleines reflectie. Madeleine als herhaling of reflectie van haar voorouder. Scotty die zijn vroegere leven herhaalt. Judy valt van de toren en komt om het leven, net zoals Madeleine. (Internet Movie Database)
Andere voorbeelden uit de wereldliteratuur
The play within the play in “Hamlet” (Shakespeare)
“King Lear”: 2.2.16; 3.2.36
Blomme en zijn spiegelbeeld in “Leven en dood in de ast”
“Mijn spiegel zegt mij dat ik een lijk ben, ontbinding, niets.” (James Ensor)
“Want sommigen, die graag gezien willen worden als mensen met veel vrienden, zijn in werkelijkheid slechts mensen met veel spiegels.” (New Statesman, 30/10/1920, p.112)
De spiegelsymboliek in Agnès Varda’s ‘Cléo de 5 à 7’: een kritische exploratie van het beeld van de vrouw in de film (Christel Stalpaert)
“Het leven bestaat uit twee tegenover elkaar staande spiegels, vreugde en leed, en tussen deze vermenigvuldigt zich alles tot in het oneindige.” (Robert Menasse, Bar Hopeloos, p.82)
“Fotografie is een spiegel die zich herinnert.” (Ernest Hello)
“The scarlet letter” (Nathaniel Hawthorne)
“The picture of Dorian Gray” (Oscar Wilde)
“Portrait of a gentleman in slippers” (A.A.Milne)
“Het leven is elders” (Milan Kundera): “Hij is voortdurend omringd door een muur vol spiegels en ziet niet wat zich daarachter bevindt.” (p.188); “Alleen een echte dichter kent de weemoedigheid van het spiegelhuis der poëzie.” (p.327); “De eer is niets dan een illusie van spiegels.” (p.337); in de verfilming van “De ondraaglijke lichtheid van het bestaan” spelen spiegels ook een belangrijke rol, maar bij het lezen van het boek is dit me niet zo onmiddellijk opgevallen.
“Essay concerning human understanding” (John Locke)
“Tommy” (Pete Townshend)
“Images” (Robert Altman)
“Zomerdagdroom” (Louis Paul Boon, p.78)
“Bekijk een party nooit in een spiegel” (Johan de Belie)
“Bordeel zonder vrouwen” (Wannes van de Velde)
“Mensen naar de maan” (Lennaert Nijgh)
“Weet je wel” (Gaston Durnez)
“Adieu, Dr.Picot” (Lode Verstraete)
“Meisje” (Paul van Ostayen)
“A prayer for my daughter” (W.B.Yeats)
“William Wilson” (Edgar Allan Poe)
“Ora et Labora” (Herman Heijermans, Verzameld Werk, p.586)
“Huis Clos” (Jean-Paul Sartre)
“Le balcon” (Jean Genet)
“The fearless vampire-killers” e.a. vampierenfilms
LE MIROIR DE JESUS
De muziek van André Caplet (1878-1925) is helaas altijd in de schaduw gebleven van Claude Debussy. Beide componisten waren bevriend en werkten samen. Zo hielp Caplet bij het instrumenteren van Debussy’s “Le martyre de Saint-Sébastien” en verzorgde hij tevens de première van dit mysteriespel. Toch heeft Caplet wel degelijk een eigen stempel op de muziek-geschiedenis gedrukt. Dit blijkt met name uit Caplets religieuze muziek, die eerder verwant is met het katholicisme van Messiaen dan met het symbolisme van Debussy. Het belangrijkste dat Caplet op dit terrein naliet is “Le miroir de Jésus” voor mezzosopraan, vrouwenkoor, harp en strijkorkest. Het werk is gebaseerd op vijftien sonnetten van Henri Ghéon, naar de structuur van de rozenkrans (opgebouwd uit 15 intenties, die onder te verdelen zijn in vijf vreugdevolle -, vijf smartelijke – en vijf glorieuze geheimenissen). Ook de indeling van de bezetting doet denken aan de blokvormige schrijfwijze van Messiaen. Zo zingt de mezzosopraan de sonnetten, het koor omlijst het geheel met Alleluia en Sanctus, het strijkorkest leidt iedere “Miroir” in met een korte prelude, etc.. Het werk is dan ook een originele mengeling van middeleeuwse en 20ste eeuwse technieken, waarbij Caplet zich ondermeer heeft laten beïnvloeden door het baanbrekende onderzoek van de monniken te Solesmes met betrekking tot het gregoriaans. Van deze zelden gespeelde muziek is een uitvoering verschenen door mezzosopraan Brigitte Desnoues, de Maîtrise de Radio France en het Orchestre des Pays de Savoie onder leiding van Mark Foster. (H.J. op Muziekweb.nl)
EN TOT SLOT…
“Einde van de Reis 2” (Miriam van Hee)
“en ik wist hoe de stilte wandelde
op mijn beddesprei voorbij
ze is bij mij blijven wonen
in de spiegel aan de muur“
Ronny De Schepper
(met dank aan Johan de Belie)
(*) Dat het ook het lievelingsschilderij is van (alvast de jonge) Rod Stewart, is natuurlijk meegenomen. (Autobiography, p.222)
(**) Elizabeth George, Totdat de dood ons scheidt, Utrecht, Bruna, 1989, p.294
