Vorige week overleed Edna O’Brien, de romanschrijfster die haar geboorteland Ierland schandaliseerde met The Country Girls en de levens onderzocht van vrouwen die liefhebben en lijden.
Na de flop van de spookverhalen van Montague Rhodes James heb ik me in juli 2019 gewaagd aan “Girl with green eyes” van Edna O’Brien (foto Andrew Lih via Wikipedia). De aanleiding was nochtans precies dezelfde als bij M.R.James: een dag eerder had ik een documentaire gezien op de BBC, waardoor ik in het werk van deze Ierse schrijfster ben geïnteresseerd geraakt. Hopelijk loopt deze kennismaking niet op dezelfde manier af…
Het begint trouwens al negatief: ik kan enkel een beroep doen op de Engelse Wikipedia, want een Nederlandstalige bijdrage over haar bestaat nog niet. Enkel De Bezige Bij (wellicht haar uitgeverij in onze regio) geeft een zeer beknopte biografie.
Edna O’Brien werd in 1930 geboren in Tuamgraney, County Clare, Ierland, een plek die ze later zou omschrijven als “vurig” en “omheind”. Volgens O’Brien was haar moeder een sterke, controlerende vrouw die tijdelijk naar Amerika was geëmigreerd en een tijdje als dienstmeisje in Brooklyn, New York, had gewerkt voor een welvarend Iers-Amerikaans gezin voordat ze terugkeerde naar Ierland om haar gezin op te voeden. O’Brien was het jongste kind van een streng, religieus gezin. Van 1941 tot 1946 werd ze opgeleid door de beruchte Sisters of Mercy, een omstandigheid die bijdroeg aan een “verstikkende” jeugd. “Ik kwam in opstand tegen de dwingende en verstikkende religie waarin ik was geboren en getogen. Het was heel beangstigend en alomtegenwoordig. Ik ben blij dat het verdwenen is.” Ze was dol op een bepaalde non omdat ze haar moeder enorm miste en probeerde de non te identificeren met haar moeder.
In 1950 kreeg O’Brien een licentie als apotheker. In Ierland werd ze ontmoedigd om te lezen, maar toch ontdekte ze in het geheim schrijvers als Tolstoj, Thackeray en F.Scott Fitzgerald (*). In 1954 trouwde ze, tegen de wil van haar ouders in, met de gescheiden Ierse communistische schrijver van Tsjechische afkomst Ernest Gébler en het stel verhuisde naar Londen. Ze kregen twee zonen, Carlo (een schrijver) en Sasha Gebler, een architect, maar het huwelijk werd ontbonden in 1964, toen O’Briens literaire carrière die van Gébler overschaduwde.
Hoewel O’Brien het echtelijke huis verliet, kreeg ze uiteindelijk het alleenrecht op de voogdij over de kinderen. Zowel O’Brien als Carlo Gébler schreven later over Ernests wreedheid jegens de familie. Gébler, geboren in 1914, stierf in 1998 aan een bronchiale infectie, na enkele jaren aan de ziekte van Alzheimer te hebben geleden.
In Londen kocht O’Brien Introducing James Joyce, met een inleiding geschreven door T.S.Eliot, en zei dat toen ze hoorde dat James Joyce‘s A Portrait of the Artist as a Young Man autobiografisch was, ze zich realiseerde waar ze naartoe zou kunnen gaan als ze zelf wilde schrijven. “Unhappy houses zijn een heel goede broedplaats voor verhalen,” zei ze. In Londen begon ze te werken als lezer voor de uitgeverij Hutchinson, waar ze op basis van haar rapporten de opdracht kreeg om voor £ 50 een roman te schrijven. Ze publiceerde haar eerste boek, The Country Girls, in 1960.
Dit was het eerste deel van een trilogie van romans (later verzameld als The Country Girls Trilogy), waaronder The Lonely Girl (1962) en Girls in Their Married Bliss (1964). Kort na hun publicatie werden deze boeken verboden en in sommige gevallen verbrand in haar geboorteland vanwege de openhartige beschrijvingen van het seksleven van hun personages. In de jaren zestig maakte ze deel uit van de swinging sixties scene met vrienden als Paul McCartney, Mick Jagger en Marlon Brando. Zoals Bob Geldof het in de documentaire verwoordde: “Ze neukte veel rocksterren.” Ze was ook een patiënt van R.D.Laing, die haar LSD voorschreef: “Ik dacht dat hij me misschien kon helpen. Dat kon hij niet – hij was zelf te gek – maar hij opende deuren”, zei ze later.
Haar roman, A Pagan Place (1970), ging over haar repressieve jeugd. Haar ouders waren fel tegen alles wat met literatuur te maken had; haar moeder keurde de carrière van haar dochter als schrijver ten zeerste af. Toen haar moeder eens een boek van Seán O’Casey in het bezit van haar dochter vond, probeerde ze het te verbranden.
O’Brien was panellid bij de eerste editie van het BBC-programma Question Time in 1979. In 2017 werd ze het enige nog levende lid.
In 1980 schreef ze een toneelstuk, Virginia, over Virginia Woolf, en het werd oorspronkelijk opgevoerd in juni 1980 op het Stratford Festival, Ontario, Canada en vervolgens in het West End van Londen in het Theatre Royal Haymarket met Maggie Smith en geregisseerd door Robin Phillips. Het werd opgevoerd in The Public Theater in New York in 1985. Andere werken omvatten een biografie van James Joyce, gepubliceerd in 1999, en een van de dichter Lord Byron, Byron in Love (2009).
House of Splendid Isolation (1994), haar roman over een terrorist die op de vlucht slaat (een deel van haar onderzoek omvatte een bezoek aan de Ierse republikein Dominic McGlinchey, die later werd doodgeschoten en die ze “een ernstige en nadenkende man” noemde), markeerde een nieuwe fase in haar schrijfcarrière. Down by the River (1996) ging over een minderjarig slachtoffer van verkrachting dat een abortus wilde in Engeland, de “Miss X-zaak”. In the Forest (2002) ging over de echte zaak van Brendan O’Donnell, die een vrouw, haar driejarige zoon en een priester ontvoerde en vermoordde in landelijk Ierland.
Over het enige boek dat ikzelf in mijn bezit heb en dus ook datgene dat ik als eerste (en hopelijk niet laatste) zal lezen, Girl with green eyes, staat er dus niks op Wikipedia. Volgens de kaft (waarop een naakt meisje) is het “the comic and poignant sequel to The Country Girls, in which Caithleen Brady finds romance in Dublin – classy romance with the second Mr Gentleman.” Het dateert van 1962 (**) en is nog opgedragen aan Ernest Gébler. Mr.Gentleman is een gehuwde man uit “The Country Girls” waarmee ze een verhouding heeft en nu is dit inderdaad het geval met een vergelijkbare man, al dient gezegd dat hij gescheiden leeft van zijn vrouw, die is teruggekeerd naar de VS. “Comic” zou ik het boek niet noemen. Soms kan je wel eens lachen met het achterlijke Ierland, maar veel meer zet het aan tot overpeinzingen over hoe godsdienst (eender welke, in dit geval natuurlijk de katholieke kerk) het leven van mensen tot een ramp maakt. En dan moet ik als bijna tijdgenoot toegeven dat dit hier in Vlaanderen ook het geval was, zij het gelukkig lang niet zo erg als in Ierland.
Haar laatste boek (Girl) wordt ook (nog) niet vermeld op Wikipedia, maar gelukkig kon ik daarmee kennismaken via de documentaire. Het gaat over de meisjes die in Nigeria werden ontvoerd door de Islamitische terreurgroep van Boko Haram. Ondanks haar hoge leeftijd is zij tweemaal afgereisd naar Nigeria met een grote som geld op haar lichaam verborgen. Dat geld was nodig om via omkoping aan getuigenissen te geraken.
Alhoewel ze toen nog in goede gezondheid verkeerde, zowel fysiek als geestelijk, heeft ze toch aangekondigd dat dit boek haar laatste zal zijn.
Ronny De Schepper
(*) Haar alterego uit “The lonely girl” leest “Tender is the night”.
(**) De oorspronkelijke titel blijkt “The lonely girl” te zijn en dus wordt het boek wél vermeld op Wikipedia.
dagelijks iets degelijks 