A Matter of Life and Death is een Britse filmkomedie uit 1946 onder regie van Michael Powell en Emeric Pressburger. Destijds werd de film in het Nederlands uitgebracht onder de titel Een zaak van leven of dood, wat een letterlijke vertaling is, maar in de Verenigde Staten werd hij uitgebracht als Stairway to heaven (zie afbeelding). A Matter of Life and Death werd gekozen voor de allereerste Royal Film Performance op 1 november 1946 in het Empire Theatre in Londen, in aanwezigheid van George VI en zijn vrouw.De voorstelling was ten bate van het Cinematograph Trade Benevolent Fund en er werd £30.000 (£1,09 miljoen in 2024) ingezameld.
De Britse film “A matter of life and death” werd in de VS dus uitgebracht als “Stairway to heaven” (*). Zouden we daaruit dan mogen afleiden dat het bekende nummer van Led Zeppelin dan hierop is gebaseerd? Ik vroeg het aan chatgpt…
ChatGPT zei:
Dat zou een mooie verklaring zijn, maar ik zou er toch niet meteen uit afleiden dat Led Zeppelin zich door die film heeft laten inspireren. Er is wel degelijk een interessante samenhang.
De Britse film A Matter of Life and Death uit 1946 werd in de Verenigde Staten inderdaad uitgebracht als Stairway to Heaven. Die titel verwijst naar de indrukwekkende hemelse roltrap die in de film de verbinding vormt tussen de aarde en de hemel.
Het nummer van Led Zeppelin verscheen pas in 1971, op het vierde album van de groep. De chronologie laat dus toe dat de film de inspiratiebron was, maar ik vind geen betrouwbare verklaring van Jimmy Page of Robert Plant waarin ze zeggen dat ze het nummer naar de film hebben genoemd.
Wat de zaak wel interessant maakt, is dat beide werken een soort spirituele reis beschrijven. De film gaat over een piloot die na een bijna-doodervaring voor een hemels gerecht moet verschijnen; het lied roept eveneens beelden op van een weg naar de hemel.
Mijn conclusie: het is een heel plausibele hypothese, maar voorlopig geen bewezen feit. We zouden moeten weten of Page of Plant de film kenden en of ze de titel bewust aan die Amerikaanse filmtitel hebben ontleend.
Eigenlijk gaat het verhaal als volgt: in 1945 stort het vliegtuig neer van de Britse oorlogspiloot Peter Carter (David Niven). Hij zou eigenlijk moeten zijn gestorven (**), maar door de dikke mist kon de Dood hem niet vinden. Intussen wordt Carter verliefd op de Amerikaanse June (Kim Hunter), de vrouw met wie hij radiocontact heeft (***). Na 20 uur vindt de Dood hem alsnog, maar hij besluit dat Peter nog een tweede kans verdient. Hij kon er immers niets aan doen dat hij in leven bleef na zijn dood.
Op Wikipedia wordt de Dood dus als een personage voorgesteld, maar bij de rolverdeling vind ik geen acteur die hem zou vertolken. Er is wel sprake van een engel… Alweer moest ik me dus tot chatgpt wenden…
ChatGPT zei:
U hebt gelijk: in de rolverdeling staat geen acteur vermeld die de Dood speelt. En dat is geen vergissing.
In A Matter of Life and Death wordt de Dood namelijk niet als een afzonderlijk personage opgevoerd. De film gebruikt een heel andere voorstelling van het hiernamaals.
- Marius Goring speelt Conductor 71, een hemelse ambtenaar die de taak heeft de zielen van overledenen naar het hiernamaals te begeleiden. Hij is dus geen personificatie van de Dood.
- Kathleen Byron speelt een engel, die deel uitmaakt van de hemelse administratie.
De Dood zelf is niet aanwezig als personage. Het verhaal draait juist om een vergissing: Peter Carter had moeten sterven, maar is door een fout in de hemelse administratie blijven leven. Conductor 71 komt hem daarom alsnog ophalen.
Dat maakt de film overigens nog interessanter in verband met uw eerdere vraag over Led Zeppelin. De film toont geen klassieke Dood met een zeis, maar een bureaucratisch hiernamaals met ambtenaren, een rechtbank en een trap naar de hemel.
Dat de Amerikaanse titel Stairway to Heaven luidde, maakt de overeenkomst met het lied van Led Zeppelin natuurlijk bijzonder verleidelijk.
De beslissing om de scènes van de Andere Wereld (****) in zwart-wit te filmen, droeg bij aan de complicaties. Ze werden gefilmd in driekleuren Technicolor, maar er werd geen kleur toegevoegd tijdens het printen, waardoor de zwart-witbeelden een parelmoerachtige tint kregen (zodat de hemelse ‘boodschapper’, die neerdaalt, opmerkt: ‘Ah, wat hebben we daar boven toch een gebrek aan Technicolor!’). Dit proces wordt in de aftiteling vermeld als “Kleur en Dye-Monochroom verwerkt in Technicolor“. Dit keerde het effect in The Wizard of Oz om.
Volgens een boek uit 2006 verscheen er vlak na het einde van de Tweede Wereldoorlog een golf van films, waaronder It’s a Wonderful Life (1946) en Stairway to Heaven (1946), die wellicht inspeelden op de ervaring van velen met het verlies van geliefden en een soort troost boden, schrijft Wikipedia, maar hoe was de titel van dat boek en kunt u nog een paar voorbeelden geven van dergelijke films? vroeg ik alweer aan chatgpt…
Het boek dat u zoekt is vrijwel zeker Death at the Movies: Hollywood’s Guide to the Hereafter van Lyn Davis Genelli en Tom Davis Genelli.
De auteurs bespreken daarin films over de dood en het hiernamaals. Ze gebruiken de term film blanc voor films waarin de dood niet noodzakelijk het definitieve einde betekent, maar waarin een hiernamaals, een tweede kans of een vorm van verlossing mogelijk blijft.
De gedachte dat zulke films troost konden bieden aan mensen die tijdens de oorlog geliefden verloren, past bij die benadering. Het is wel een interpretatie van de auteurs, geen bewezen verklaring voor het ontstaan van elk van die films. Enkele voorbeelden:
Here Comes Mr. Jordan (1941)
Een bokser wordt door een vergissing te vroeg naar de hemel gehaald. Hij krijgt een tweede kans op aarde, in het lichaam van een andere man. Een komedie met een verrassend melancholische ondertoon.
A Guy Named Joe (1943)
Een piloot komt om tijdens de oorlog, maar keert als geest terug om een jonge piloot te begeleiden. Zijn vroegere geliefde speelt daarbij een belangrijke rol. De film werd later opnieuw verfilmd door Steven Spielberg als Always (1989).
Between Two Worlds (1944)
Een groep mensen ontdekt dat ze zich op een schip naar het hiernamaals bevinden. Ze moeten zich verzoenen met hun verleden en met het feit dat hun aardse leven voorbij is.
Blithe Spirit (1945)
Een overleden echtgenote keert als geest terug en verstoort het leven van haar man en zijn tweede vrouw. Een komedie van Noël Coward, die de dood op een luchtige manier benadert.
Deze films worden ook door het British Film Institute genoemd in een overzicht van de naoorlogse filmgolf rond het hiernamaals.
Wat mij vooral opvalt, is dat de oorlog hier niet altijd rechtstreeks wordt verbeeld. In A Guy Named Joe gebeurt dat wel, maar in de andere films wordt de dood vaak voorgesteld als een overgang, een vergissing die kan worden rechtgezet of een toestand waarin men nog met het leven kan worden verzoend. Dat maakt de gedachte van de auteurs bijzonder aannemelijk.
In 1999 werd A Matter of Life and Death op de 20e plaats gezet op de lijst van de 100 beste Britse films van het British Film Institute. J.K.Rowling en Daniel Radcliffe zeiden , tijdens een gesprek over de bijna-dood- of hiernamaalsscènes uit
Harry Potter en de Relieken van de Dood – Deel 2 , dat de film hun favoriet was en dat ze er allebei aan dachten tijdens het werken aan de scènes in Harry Potter.
Ronny De Schepper (op basis van Wikipedia & chatgpt)
(*) De Amerikaanse titel, “Stairway to Heaven” was een idee van Arthur Krim en Robert Benjamin, twee advocaten die net begonnen waren in de filmindustrie en die de film in de VS zouden promoten. Zij hielden vol dat geen enkele film met het woord “dood” in de titel ooit succesvol was geweest in de VS. Toen Pressburger reageerde met de hitfilm Death Takes a Holiday, wezen zij erop dat die film succesvol was omdat het feit dat de Dood op vakantie was, betekende dat er geen dood in de film zou voorkomen.
(**) Een belangrijke vraag, die in de dialogen van de film aan bod komt, betreft de onwaarschijnlijkheid dat Carter de val uit zijn vliegtuig zou overleven. (Niettemin hebben mensen in een klein aantal historische gevallen een val van grote hoogte overleefd zonder ernstig letsel of blijvende invaliditeit op te lopen.)
(***) Er bestond een zekere mate van publieke vijandigheid jegens Amerikaanse militairen die in het Verenigd Koninkrijk gestationeerd waren vóór de D-Day-invasie in Europa. Sommigen zagen hen als laatkomers in de oorlog en als “overbetaald en oversekst” door een publiek dat drie jaar lang bombardementen en rantsoenering had doorstaan, terwijl veel van hun eigen mannen in het buitenland vochten. Het uitgangspunt van de film is dus een simpele omkering: de Britse piloot krijgt de mooie Amerikaanse vrouw in plaats van andersom.
(****) De producenten deden hun best om “de andere wereld” nooit als de Hemel te omschrijven, omdat ze vonden dat dit beperkend was. In de eerste minuten van de film verschijnt echter een zeer jonge Richard Attenborough als een overleden piloot die zich inschrijft in de “andere wereld” en vraagt: “Het is de hemel, nietwaar?”, terwijl nieuwkomers worden opgemeten voor engelenvleugels. Een inleidend titelscherm – dat herhaald werd als voorwoord in de romanbewerking uit 1946 van Eric Warman bevat echter een expliciete verklaring: “Dit is het verhaal van twee werelden, de wereld die we kennen en een andere die alleen bestaat in de geest van een jonge piloot wiens leven en verbeelding gewelddadig zijn gevormd door de oorlog”, maar vervolgt met de woorden: “Elke gelijkenis met een andere wereld, bekend of onbekend, is puur toevallig”.
