Op 5 november 1896 ging de eerste film in première in de badstad Alexandrië. Sindsdien is de bioscoopcultuur daar nooit weggeweest.

A limited number of silent films were made in Egypt beginning in 1896. Kiss in the Desert (Qublah fel Sahara), directed by Ibrahim Lama, was the first full-length feature film produced in Egypt, in 1927. It was followed by Leila (1927), directed by Wedad Orfi. Nevertheless, Zeynab (1930), a peasant’s melodrama, stands out as the most representative full-fledged Egyptian silent movie.

Men kan de Egyptische filmindustrie vergelijken met het Indische Bollywood wegens de hoge productie. Na katoen is de film het belangrijkste exportproduct van Egypte. De filmexport van Egypte is zelf op vier na de grootste van de wereld (als we aannemen dat Hollywood en Bollywood tot dit klavertje vier behoren, wat zouden dan de twee overige landen zijn?). Toch ziet men zelden een Egyptische film in onze zalen. De afzetmarkt is dan ook eerder te situeren in het Midden-Oosten. Landen als Saoedi-Arabië, Jemen of Libië. Landen ook waar nog minder toegelaten is dan in Egypte, zodanig dat vaak de zwarte stift of de botte schaar wordt gehanteerd.

Aanvankelijk werden de Egyptische verhalen en acteurs naar westers model gekneed. Zo zie je in de jaren dertig bleke Egyptenaren in strak Engels pak, inclusief bolhoed en wandelstok, het hof maken aan een nog bleker gepoederde zwartharige schone (het ontbrak er nog maar aan dat ze blond zou zijn geweest!).
Maar de Egyptenaren hebben er steeds over gewaakt nooit zo maar duplicaten van Hollywoodfilms te maken. Zelfs in die beginperiode wordt een typisch Egyptisch sfeertje gecreëerd, vooral dan uiteraard door de muziek. En ook door de typische humor: kleine woordspelingen die de Egyptische ziel blootgeven. Egyptenaren noemen het “la touche égyptienne”.

Met de intrede van het filmisch realisme werd het witte gezichtspoeder achterwege gelaten. De dialogen werden rauwer en de vrouwen meer vrijgevochten. Als voorbeeld kan de bekende zangeres Dalida gelden die in de jaren vijftig lichtvoetige filmpjes draaide (foto) als “Het masker van Toetanchamon” of “Meisjes voor de mambobar”, maar in 1986, vlak voor haar zelfmoord, draaide ze het aangrijpende “De zesde dag”.
Het mannelijke gezicht van de Egyptische film uit die tijd is Omar Sharif (onder zijn christelijke naam Michel Chalhoub; hij zou zich later tot de islam bekeren om met zijn geliefde, eveneens een actrice, te kunnen huwen). Omar Sharif had al 21 films gedraaid in Egypte, vooraleer hij via “Lawrence of Arabia” (1962) in Europa en Amerika wereldroem bereikte.
Toch zal Egypte ook altijd aardig blijven voor z’n filmdiva’s. Zangeressen en buikdanseressen bepalen ook nu nog voor een groot deel het gezicht van de commerciële film. Tot voor kort konden ze in diep uitgesneden décolletées en doorzichtige gewaden voor de camera’s verschijnen. De blonde (!), rondborstige Hind Rostom doet zelfs aan Marilyn Monroe denken.
Sinds de doorbraak van het fundamentalisme in de jaren tachtig moet het echter allemaal wat discreter. Vrouwelijke charme wordt het liefst weggemoffeld. Eén van de diva’s uit die periode, ene Youssra, kreeg een donderpreek van de imam over zich heen omdat een pulpblaadje haar schaars gekleed op de cover had gezet.
Naakt is voortaan “haram” (verboden). Maar suggestief bloot kan gelukkig nog altijd. Op filmaffiches staan vrouwen nog steeds porminent op de voorgrond, maar de uitgesproken natuurlijke welvingen zitten wél veilig verborgen onder een lapje stof.
Eind jaren tachtig werd Betty Mahmoody wereldberoemd met haar boek “Not without my Daughter”, naar eigen zeggen geschreven ‘om andere mensen te helpen’. Ze vertelt hoe een bezoek aan de familie van haar man in Iran uiteindelijk uitliep op een ‘gijzeling’ van 18 maanden en hoe ze er uiteindelijk in slaagde met haar dochter te vluchten naar Turkije. Het boek werd een bestseller en werd in 1991 verfilmd door Brian Gilbert. Het niveau van de film lag niet hoger dan een gewoon vrijdagavond ‘op ware feiten gebaseerd’ VRT- televisiefilmpje met Sally Field in de rol van het verdwaalde huisvrouwtje Betty.
Sally Field, vroeger enkel bekend als het liefje van Burt Reynolds, liet zich reeds meermaals “voor het goede doel” strikken (“Norma Rae” over de vakbeweging, “Places in the heart” over racisme, “Absence of malice” over riooljournalistiek). In dezelfde lijn vertolkte ze dan ook met veel overtuiging de rol van Betty Mahmoody in “Not without my daughter”, in het Nederlands nogal poëtisch vertaald als “In een sluier gevangen”. De twee titels samen geven wel een goed beeld van de problematiek die de film wil ophangen: enerzijds het gevecht om “de ziel van het kind” en anderzijds de aanduiding dat het hier meer bepaald gaat om de eeuwenoude strijd tussen islam en christendom.
“Hij zei dat haar niets zou overkomen. Hij loog.” De dramatische manier waarop de radiostem dit zinnetje erin hamert, klopt hoegenaamd niet met de openingsscène van de film, waarin dokter Mahmoody aan zijn vrouw Betty voorstelt om samen met hun vierjarig dochtertje Mahtob zijn geboorteland Iran te bezoeken. Het is 1984. Ayatollah Khomeiny leeft dus nog en het fundamentalisme viert hoogtij. Evenals de haat tegen al wat Amerikaans is. Maar dat is wederzijds. In zijn kliniek wordt Dr.Mahmoody ook op een kinderachtige wijze gepest door zijn collega’s, die – gezien hun hoge opleiding – toch beter zouden moeten weten. Mahmoody wordt gespeeld door de Engelse Shakespeare-acteur Alfred Molina van Spaans-Italiaanse afkomst. Hier doet hij zijn uitstekende reputatie geen eer aan, maar dat hij meer in zijn mars heeft dan hij hier kan laten zien, bewijst hij o.m. als de echtgenoot-boekhouder in “Enchanted April” en vooral als de gluiperige Angel in “Maverick”.
Maar goed, dit is verder de enige schaduwvlek op het huwelijk van Betty en “Moody”, die al twintig jaar in de States verblijft en sedert tien jaar niet meer naar zijn geboorteland is geweest. Het lijkt integendeel een overdreven idyllisch beeld van een typisch Amerikaans gezinnetje. Terloops wordt door Betty zelf gezegd dat haar dochtertje verslingerd is op haar papa. Niks aan de hand dus als Moody vraagt om even op familiebezoek te gaan. Hij zweert zelfs op de Koran dat er hun niets kan overkomen. Maar “hij loog” zegt de publiciteit. Ja? Ik weet het niet. Om daarover te oordelen hebben we enkel de film, die gebaseerd is op het boek van Betty Mahmoody zelf (merkwaardig dat ze die naam aanhoudt), dat de feiten naar waarheid zou vertellen. Uiteraard hààr waarheid, maar dan nog: de van afkomst Britse regisseur Brian Gilbert laat al van bij de aanvang een aantal zaken in het midden. B.v. dat liegen.
Eigenlijk is dat helemaal niet duidelijk. Moody kan het net zo goed geméénd hebben, maar in Iran van gedacht veranderd zijn onder druk van zijn fanatiek-religieuze familie. Hij zegt b.v. ook pas in Iran dat hij in het ziekenhuis werd ontslagen omwille van zijn nationaliteit. Ook hier is het niet duidelijk of dat nu een leugen is of niet. Normaal gesproken zou zoiets positief moeten zijn, namelijk in die zin dat het de kijker zelf tot nadenken aanspoort. Toch komt het eerder over als een slordigheid. Brian Gilbert, die tot dan toe geen enkele film van enig belang heeft gedraaid, schijnt gewoonweg het vak nog niet echt onder de knie te hebben.
Zo wordt Moody in Iran plotseling een totaal ander personage. In plaats van idyllische tafereeltjes slaat hij zijn vrouw meedogenloos af en als het moet deelt ook nog zijn dochtertje in de klappen. Dat dochtertje is op haar beurt plotseling helemaal tot de moeder aangetrokken en is ondanks haar jeugdige leeftijd blijkbaar in staat om deel te nemen aan het ‘complot’ om te ontsnappen (niet alleen houdt ze op gepaste tijden haar mond, ze weerstaat zelfs aan de ondervraging door haar vader). De show wordt inderdaad gestolen door Sheila Rosenthal als Mahtob. Ze geeft een ongelooflijk levensechte vertolking voor een kind van zes jaar. Ze is hiermee wel aan haar filmdebuut toe, maar heeft reeds een grote ervaring opgedaan in commercials en in TV-series als “Baby Boom” en “The Wonder Years”. Op zes jaar reeds zo professioneel zijn, is dat eigenlijk ook geen vorm van kindermishandeling?
Maar goed, ook die uiteindelijke ontsnapping is een groot raadsel. Uit pure filantropie (?) wagen een twintigtal mensen hun leven om Betty en haar dochtertje over de grens te helpen. Uiteraard was er in Iran een verzetsbeweging tegen de Ayatollah. Uiteraard waren er Amerikaans-lievenden. Uiteraard waren er de banden met het Koerdische verzet. Maar waarom slaan die allemaal de handen in elkaar om een vrouw en haar dochtertje te redden, zonder dat hun dit enige baat oplevert? Al is ze zelfs niet in staat om hen te vergoeden, toch zetten ze er de ontdekking van hun hele netwerk voor op het spel. Voor wapens en munitie, zelfs voor een terrorist kan ik me dit inbeelden, maar voor een gewone vrouw en haar kind?
Maar goed, dat vindt Gilbert dus allemaal niet belangrijk om ons te tonen. Wat hij wél belangrijk acht, is het afschilderen van Islamieten als ongelikte beren en vrouwenhaters die om de haverklap aan het bidden slaan. Dat er ook hier weer een paradox zit, lijkt hem te ontgaan. Het blijft natuurlijk een feit dat zelfs indien de film van Gilbert de realiteit tien keer erger zou voorstellen dan ze is, dat dan nog de basis onaangetast blijft: de verdrukking van de vrouw en van haar seksualiteit (hierop slaat vooral de sluier in de Nederlandse titel). Een film als “Not without my daughter” zal de verdraagzaamheid tussen bepaalde bevolkingsgroepen zeker niet in de hand werken. De simplistische wijze waarop Gilbert het in beeld brengt, werkt dit alvast in de hand.
Hoe moeten we de wapperende Amerikaanse vlag op het einde van de film anders interpreteren dan als symbool van de vrijheid? Of het (christelijke) gebed dat Betty en haar dochtertje steeds weer samen bidden? Misschien is het dààrdoor wel dat die onbaatzuchtige redders plots opdagen? Misschien zijn het wel engelen door de Heer gezonden? Maar is die Heer dan niet dezelfde als de Allah die door de tegenpartij wordt aanroepen? Ja, sorry hoor, maar het is voor zo’n heidense hond als ondergetekende een beetje moeilijk om dat allemaal uit elkaar te houden.
Alexis Kouros laat in de documentaire “Without my Daughter” (Finland, 2002) dan ook de andere kant van het verhaal zien. Hij laat Betty’s echtgenoot Dr. Mahmoody aan het woord. De man probeert al zestien jaar tevergeefs opnieuw in contact te komen met zijn dochter. Samen met hem komen er nog heel wat andere betrokkenen aan het woord. Het beeld dat door hen wordt opgehangen van het Iran in die tijd is bijna de tegenpool van de versie van Betty. Zij doen het verhaal van Betty ook af als een vat vol leugens dat in Iran voor een schokgolf van verontwaardiging zorgde. De meeste critici waren het er toentertijd vrij snel over eens dat de vrouw maar al te gretig de verschrikkingen in het Iran van Khomeini in de verf zette en daarmee nog maar eens alle westerse clichés over de islam bevestigde.
Ook het relaas van haar spectaculaire vlucht met behulp van de ondergrondse is, zoals gezegd, op zijn minst dubieus en onwaarschijnlijk. Andere bevriende koppels – Amerikaanse vrouwen gehuwd met Iraanse mannen – bevestigen dat Betty over volledige vrijheid beschikte en kon doen en laten wat ze wilde. Sommigen vermoeden zelfs dat alles wel eens lang op voorhand gepland had kunnen zijn. Betty kwam immers op de proppen met haar verhaal op een moment dat Uncle Sam, na het wegvallen van het communisme, grote nood had aan een vijand.
Enkele ondervraagde Amerikanen maken zich onsterfelijk belachelijk. De rechter die het hoederechtverbod uitsprak zonder de vader te horen, ventileert een lang achterhaalde racistisch getinte visie op Iran en de Islam: Islamieten willen alleen maar oorlog, alle Amerikanen willen rechtvaardigheid en wereldvrede. Een uitspraak die even later, met Big Brother Bush op de barricades, voor grote hilariteit zorgt. (En het stilzwijgen van Barack Obama tijdens de vernietigingsoorlog van Israël tegen de Palestijnen in Gaza doet alvast op dit vlak weinig “change” verhopen.)
De decaan van de universiteit die Betty een eredoctoraat toekende, laat zich domweg ontvallen dat hij Betty’s relaas best wel patriottistisch vond en dat hij haar geloofde door de manier waarop ze met hem sprak. “Het was wel jammer dat Sally Field haar eredoctoraat niet persoonlijk in ontvangst kon komen nemen, dat zou toch wel leuke publiciteit geweest zijn voor ons stadje.”
Een Amerikaans professor film zegt over de cowriter van het boek (William Hoffer): “Hij heeft ook ‘Midnight Express’ geschreven. Ik kan u garanderen: ik ben in Turkije geweest en van die film is geen woord, excuseer, geen letter waar!”
Betty wordt er ook van verdacht haar verhaal bewust te hebben willen sensationaliseren, om goed geld te kunnen verdienen. In een land waar de gewone man rondloopt op straat met een videocamera – de grote oorzaak van de recente mediademocratisering – om eventuele misdaden vast te leggen en dan voor veel dollars te verkopen aan commerciële televisiestations, is dat zo nog geen slechte keuze. Het zou me niet verwonderen dat de major in kwestie – UIP – brood zag in het boek en direct voor harde dollars heeft gekozen, zonder check, laat staan double check.
Er blijft natuurlijk een groot verschil tussen een (Hollywood) speelfilm en een documentaire. Entertainment en informatie zijn twee verschillende dingen. Het eerste is één van de doelstellingen van een (althans commerciële) speelfilm, waarbij men zich weinig of niet bekommert om mogelijke onwaarschijnlijkheden. Bovendien dekken de producenten zich meestal in met de vermelding ‘Iedere gelijkenis met bestaande gebeurtenissen is louter toevallig’.
Bij een film ‘based on a true story’ zoals “Not without my Daughter” ligt dat echter wel even anders. Waar leg je de grens? Ga je uit van een kern van waarheid en kleed je die een beetje ‘publieksvriendelijk’ in? Of is die waarheid misschien toch niet zo algemeen aanvaard, maar door de persoonlijke interpretatie van de verteller precies wel interessanter? Had de persoon in kwestie er misschien niet toevallig voordeel bij om zijn verhaal een beetje aan te passen aan filmische en andere behoeften? En in hoeverre is een persoonlijk relaas betrouwbaar? In hoeverre gaan subjectiviteit en documentaire samen? Want we mogen er toch van uitgaan dat een documentaire de waarheid vertelt, of niet soms? In ieder geval zet deze documentaire aan tot denken. Wat is fictie en wat is realiteit? Een vraag die we ons in dit tijdperk van digitale manipulatie vaak moeten stellen.
Maar hoe dan ook, zelfs ik als man kan begrijpen dat die dochter niet terug wil naar Iran. Kiezen tussen Iran en de VS, het is als kiezen tussen de pest en de cholera, maar de rest van je leven al dan niet vanachter een boerka bekijken, lijkt me in dat geval toch doorslaggevend.
“Tiny Snowflakes” (2003) van Ali‑Reza Amini gaat over de eenzaamheid en isolatie, kenmerkend voor het leven van twee mijnwachters. In een verafgelegen bergdorpje doorleven zij de seizoenen met vaste routine. De liefde voor een verloren gelopen hondje, een krakend radiootje pratend gehouden en een vrouw die bij regelmaat in de verte passeert, fleuren hun eentonig bestaan lichtjes op. Het minimaal abstracte verhaal roept de geest van Samuel Beckett en zijn Wachten op Godot op. Ditmaal kiest Amini voor een uiterst gecontroleerde stijl en plastische schoonheid. Met verfijning speelt hij met licht en donker, compositie en symbolisme. Zijn uitgekiende beelden benadrukken gevoelens van verlatenheid en eeuwig wachten. ‘Tiny Snowflakes’ is een meesterwerkje van expressief minimalisme. Met Mohsen Tanabandeh en Madjid Bahrami.
“Uzak” was de revelatie van Cannes 2003! Yusuf komt naar Istambul om er werk te zoeken in de haven en krijgt onderdak bij een ver familielid. Beiden tornen op tegen een maatschappij die hen rake klappen gaf. Stevige karaktertekeningen en een onwezenlijk mooi Istanbul in de sneeuw. Beide hoofdacteurs en de (warme) film zelf werden bekroond in Cannes!

Ronny De Schepper
(met dank aan Erwin Lormans)

Referentie
Nadia Dala, Greta Garbo aan de Nijl, De Morgen 4/4/1996.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.