In ‘The Noise of Time’ (2016) (‘Het tumult van de tijd’; Atlas, Antwerpen, 2016), heeft Julian Barnes het over een der belangrijkste Russische componisten van de twintigste eeuw, Dmitri Sjostakovich. Het is nochtans geen biografie in de eigenlijke zin want de levensloop van de man wordt slechts zijdelings, functioneel gevolgd. En zijn muziek zelf wordt evenmin belicht in de zin dat muziekliefhebbers hier op hun honger zullen blijven zitten; hoewel talrijke composities wel genoemd worden, hun ontstaan gereveleerd wordt – en er soms interessante details toegevoegd worden die een inkijk bieden op het creatieve proces of op wat dit net in de weg stond en hinderde. Dit immers vooral is het thema van deze roman: de levenslange strijd die de componist diende te voeren om zijn muzikale genie te bewaren in de storm van een politiek die hij – helaas – vaak het hoofd niet wist te bieden.

Want dat is waar de focus van de roman op ligt: het gevecht van Sjostakovich tegen de tirannie waaronder hij, en met hem gans Rusland, moest leven. Stalin. Was het voor hem wel een gevecht? Het bleek vooral een jarenlang, een levenslang bestaan in angst. Sidderen en beven. Zijn ganse leven, zijn gezin, zijn dagelijks bestaan, zijn carrière, zijn kunst… alles had te lijden onder de niet aflatende druk die op hem werd uitgeoefend. Eerst zeer nadrukkelijk, hij viel werkelijk in ongenade en vreesde – als velen – gedeporteerd te worden. Zodat hij, hallucinant, nachtenlang met zijn valiesje klaar zat bij de lift opdat hij niet manu militari uit zijn appartement en van zijn gezin zou losgerukt worden. Verbod dat zijn werken uitgevoerd werden… Persona non grata… Intimidatie met oproepen voor ondervraging, een ‘leraar’ die hem de correcte politieke inzichten zal bijbrengen… Tot hij een persoonlijk telefoontje van de machtige Stalin krijgt! Misverstand! Een zo belangrijke kunstenaar… 
Plots geniet hij alle ‘vrijheid’. Hij kan deelnemen aan een congres in de USA. Maar kan hij vrijuit spreken? Hij reist jarenlang de wereld rond, waar zijn composities uitgevoerd worden, waar hij gelauwerd wordt, waar hem eredoctoraten toegekend worden. Er zijn de talloze interviews. Hij lijkt een uithangbord van het ‘vrije Rusland’ te zijn. Maar wat hij zegt… wat de tolken zeggen… En langzaam wordt het erger. Is hij, de grote componist, de maestro, werkelijk zo laf… Hij zal uiteindelijk bezwijken onder de druk en doen wat hij voorgenomen had nooit te doen: lid worden van de partij. Het logische gevolg is dat zijn vrienden, al wie hem genegen was, zich bij deze onbegrijpelijke daad, van hem afkeert. Kan het erger? Er worden hem teksten voorgelegd, artikels, die hij zonder hen te lezen – beseffend welke idiotieën er geformuleerd staan – ondertekent en die zo gepubliceerd worden. Desondanks blijft hij onverdroten componeren: en in zijn werken verstopt hij enige ironie, het enige middel dat hem gedurende al die jaren restte om het hoofd boven water te houden en enigszins lijdzaam verzet te bieden. “Waar hechtte hij aan? Aan muziek, zijn gezin, liefde. Liefde, zijn gezin, muziek. De volgorde van belangrijkheid kon veranderen. Kon ironie zijn muziek beschermen? Voor zover muziek een geheimtaal bleef die het je mogelijk maakte dingen langs de foute oren te smokkelen. Maar ze kon niet enkel bestaan als een code: je popelde soms om dingen onverbloemd te zeggen. Kon ironie zijn kinderen beschermen?” Stalin sterft. Chroetsjov brengt een vrijheid die Sjostakovitch als een nieuwe onvrijheid ervaart. Er wordt weliswaar niet meer gedood maar de angst blijft bestaan, de woorden die hij kan spreken zijn nog steeds dezelfde…
Een sterke roman die een scherpe kijk biedt op de figuur van Sjostakovitch, op het leven onder de terreur, onder wat het betekent te bestaan dag na dag in ‘rauwe angst’. Barnes heeft zich zoals steeds uitvoerig gedocumenteerd en daar de kracht van zijn inleving aan toegevoegd. Zodat ‘The Noise of Time’ niet alleen een boeiende roman is die ons een blik gunt op de componist maar tevens een document is over een historische periode.       

Johan de Belie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.