Vanaf woensdag 9 juni 2021 mochten de foorkramers weer aan de slag in het Gentse. In Drongen en Zwijnaarde openen ze hun attracties vanaf vrijdag 11 juni, de zomerfoor op het Sint-Pietersplein keert in juli terug.

De laatste keer dat ik naar de kermis ben geweest, liet ik me vangen aan een tent die aan de hand van een (slecht) schilderij een naakt meisje beloofde dat tussen de haaien zwom. Dat wilde ik zien natuurlijk. Niet omwille van dat naakte meisje (ik was op dat moment al op een leeftijd dat ik die wel meer had gezien) maar wel omwille van die haaien! Was me dat een tegenvaller, zeg! Niet alleen droeg het meisje een bikini, maar de gevreesde haaien waren ongeveer een meter lang! Ze moest ze zelfs porren opdat ze toch een beetje zouden bewegen.

Maar op de kermis lokt niet alleen de striptease-tent (of aanverwante) volk met wanstaltig geschilderde naaktfiguren, dat geldt ook voor de autoscooter, nochtans een voorloper van onze Culturele Centra. Toen al die in parochiezalen wilden optreden nog mannen met baarden moesten zijn, leefde de popcultuur immers vooral op de kermis (cfr. “Op het zeildoek van de botsauto’s” van Guido Belcanto).

Een beetje zoals de slotbeelden van de film “Grease” zou men kunnen stellen, al merkt Marc Didden in De Morgen van 28/7/1998 terecht op: “Voor een oude man als ik, die de jaren vijftig nog echt heeft meegemaakt – als kleine jongen dan – komt het (d.i. Grease dus, RDS) allemaal vrij ongeloofwaardig over.”
Robbe De Hert, die met een film als “Blueberry hill” toch ook recht van spreken heeft, valt hem bij: « Dat is waar. In ons klas waren er maar een paar jongens die met rock’n’roll dweepten. Het was een vrij marginaal verschijnsel in die tijd. Zo marginaal zelfs dat men er b.v. ook niet aan dacht om het te verbieden of zo. »
« Bij ons op school wel, » valt zijn toenmalige vriendin Ida De Queecker hem echter in de rede.
« Dat is dan weer dat typische verschil met een vakschool, » gaat Robbe onverstoord verder. « De leraars interesseerden zich niet voor wat de leerlingen buiten de schooluren allemaal uitstaken. Dat was uiteraard een groot voordeel. »
“Dat hele sfeertje van auto’s en leren jekkers beperkte zich tot de omgeving van de kermissen,” gaat Marc Didden verder. “Meer bepaald rond de botsauto’s. In het gewone, veeleer grauwe straatbeeld kwam ik dat niet tegen.”
Zijn baas Guy Mortier valt hem bij in Humo van 10/8/2007: “Elvis, gewoon door wat hij uitstraalde, zorgde bij wie van hem hield voor een gevoel van trots: you walked tall. Helaas waren er maar heel weinig mensen die hem hier in Vlaanderen in zijn begindagen kenden. Je wilde je passie uitdragen, maar er was bijna niemand om er mee over te praten. Alleen op de kermis vond je de gelijkgezinden, aan de boxen bij de botsauto’s. In die tijd draaiden ze op de kermis echt fantastische muziek, hé, muziek die je bijna nergens anders kon horen: Elvis, Jerry Lee Lewis, Buddy Holly, Fats Domino – àlles.”
En Will Tura in Humo van 27/1/2009: “Ik was een jaar of veertien toen ik de eerste keer ‘Jailhouse rock’ van Elvis hoorde: dat nummer spatte echt bàààf! uit de boxen op de kermis.”
In het begin van de jaren zestig was er zelfs een genre dat specifiek de benaming “autoscooter-muziek” meekreeg met vertegenwoordigers als Del Shannon, Tommy Roe en Bobby Rydell.
Maar of de muziek die uit die boxen schalde nu ook van een jukebox afkomstig waren, daarover bestaat betwisting. Het principe van een jukebox (betalen om een plaat naar keuze te horen) bestaat bij wijze van spreken al van zodra de fonograaf werd uitgevonden. Tot 1930 werd dit toestel steeds „the automatic phonograph” genoemd. Daarna werd het simpelweg juke-box. Over de herkomst van die naam, is niemand het eens, maar de meest plausibele uitleg is dat „juke” is afgeleid van jute. De negers, die in het zuiden van de Verenigde Staten op de jute-velden werkten, verbrasten na de dagtaak hun zuur verdiende geld in een jute joint, een bar met hoeren en een barpianist (denk aan Humphrey Bogart die in “Casablanca” verzucht: “Of all the jute joints in the world, she walked into mine”) of bij gebrek daaraan: een muziek-machine, een jutebox, later jukebox onder invloed van een slangwoord bij de zwarten to yuke (of to yook) dat dansen betekende…
Een ding is echter zeker. In korte tijd had de arbeidersklasse zich meester gemaakt van deze nieuwste uitvinding. Een jukebox betekende plezier voor een grote groep mensen voor relatief zeer weinig geld. En financiën om een radio aan te schaffen, een grammofoon te kopen of een concert te bezoeken waren in de meeste gevallen niet voorradig. De jukebox werd vermaaksmogelijkheid nummer één.
In 1937 kwam de Wurlitzer Company met een “24 selectie jukebox” op de markt, die de grootste variëteit bood, die er op dat moment bekend was. Bovendien gebruikte Wurlitzer, een familie die zich reeds sinds 1659 bezig hield met de fabricatie van muziekinstrumenten, voor het eerst plastic of plexiglas in zijn ontwerp. Het kleur- en lichtspel dat hierdoor ontstond, maakte dit Model 24 zo populair dat Wurlitzer zonder meer aan het hoofd van de juke-box-markt kwam te staan.
Een extra impuls werd veroorzaakt door de grote populariteit van de bigbandmuziek. Voor veel dansgelegenheden was het veel te duur zelf een orkest te huren; de juke-box bood uitkomst, bovendien bracht hij nog geld in de kassa in plaats van dat men geld diende uit te geven.

96 wurlitzer uit 1941

De Tweede Wereldoorlog zorgde voor een verdere verbreiding van de jukebox. Amerikaanse soldaten werden overal ter wereld gestationeerd en zij namen natuurlijk hun eigen muziek mee, in veel gevallen in de vorm van een jukebox. Hoewel de technische ontwikkeling van de apparaten een halt was toegeroepen (alle ter beschikking staande materialen dienden voor de oorlogsindustrie) konden ontwerpers zich nu uitleven in het uiterlijk van de jukebox. Niet voor niets dateren de allermooiste en door verzamelaars felst begeerde exemplaren uit die tijd (zie foto).
Inmiddels schrijven wij 1946. Het is een topjaar voor de jukebox-industrie. De oorlog is voorbij, de materialen zijn weer beschikbaar en er is een enorme behoefte aan amusement ontstaan. Wurlitzer heeft goed zicht op de markt gehad. Tijdens de oorlogsjaren heeft de firma een model ontworpen dat alle voorgangers in schoonheid zal overtreffen. Deze Wurlitzer model 1015, die ook bekend staat als The Bubbler, is de meest geproduceerde jukebox aller tijden.
Die succesperiode duurt echter niet lang. Wanneer in 1948 concurrent Seeburg een lelijke, logge en zware juke-box uitbrengt, is dat het eerste duidelijke teken dat de hoogtijdagen van de jukebox voorbij zijn. Seeburg kiest voor een functionele benadering. Met hun nieuwste apparaat de Seeburg M 100 A wordt het aantal keuzemogelijkheden verviervoudigd. Helaas gaat dit wel ten koste van de schoonheid. Slechts Wurlitzer en Rock-Ola zijn fabrikanten, die belang blijven hechten aan het esthetische.

10 de AMI 200

Wanneer in de jaren vijftig de 45-toerenplaat aan een opmars begint, krijgt de jukebox een herkenbare rol bij de teenagers. Rock’n’Roll-muziek is in. En waar jongeren dansen (in sandwichbars, op kermissen) gebeurt dat in veel gevallen rond een jukebox. In die periode is de jukebox enorm populair. In 1958 komt de AMI 200 op de markt (foto) die hier bij ons “de Expo” wordt gedoopt omdat hij erg populair was op de Wereldtentoonstelling in Brussel. Het is wel een voorbeel van “een kast waar muziek uit kwam”. Met andere woorden de romantiek verdween en met de romantiek ook het attractieve. De jukebox kreeg in uitgaansgelegenlieden niet langer een prominente plaats, de toekomst was nu aan de disc-jockeys. In 1974 gingen de Wurlitzer-fabrieken dicht. Het definitieve teken dat een tijdperk ten einde was.

Ronny De Schepper

Referentie
Marc P.Milants, Nostalgie van de jukebox, Snoecks 87

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.