“Ik heb veel te veel materiaal voor dit tweede deel van mijn autobiografie. Niets is saaier dan ellenlange memoires” schrijft Doris Lessing op de tweede pagina van ‘Walking in the Shade. Volume Two of my Autobiography 1949-1962’ (1997) (Ned. vert. ‘In de schaduw’, Bert Bakker, 1997). 

1949… het jaar dat zij vanuit Rhodesië met haar nog geen driejarige zoontje Peter arriveert in London om daar definitief haar bestaan op te bouwen en een literaire carrière te ambiëren. De Britse hoofdstad, grijs, grauw, armoedig. Haar roman ‘Het zingende gras’ wordt gepubliceerd en zij schrijft ‘Martha Quest’ terwijl zij van kamer naar kamer verhuist, soms een werk aanvaardt om enkele ponden te verdienen, vooral voor Peter zorgt die veel aandacht eist. Een vermoeiend, deprimerend bestaan. Zij stelt bovendien vast dat zij wel wist wie zijzelf was maar niet als maatschappelijk wezen, niet als bestaand in een context. Wat ziet zij bovendien om zich heen rond 1950: de intrede van het fenomeen televisie in de huiskamers – dit betekent het einde van de verbale cultuur in de Britse huiskamers. 
Het volgend hoofdstuk, aangeduid door haar verhuis naar het ietwat betere deel van de stad, Kensington, wordt deels gedomineerd door haar liefde voor de Tsjech Jack, een geneesheer met een gezin; een relatie die vier jaren standhoudt. Samen zullen ze Parijs en Berlijn bezoeken, naar Spanje reizen. Hij is, zo stelt zij, de enige echte liefde in haar leven. Anderzijds bepaald door logeerpartijen bij vrienden. Ook door het schrijven, uiteraard, en de impact ervan op haar leven – met de nodige commentaar op uitgevers, lezers, de absurditeit van signeren, interviews, lezingen, literaire festivals…

Boven dit relaas en verweven in het bestaan van deze jaren is er overheersend, alweer, het thema communisme. Lessing raakt dit verleden niet kwijt. Het is ook het ogenblik dat zij werkelijk lid wordt van de communistische partij. Was zij vroeger niet veeleer ‘een utopisch communist’ vraagt zij zich af. Terwijl de twijfels groeien, zij met een gezelschap een officieel bezoek brengt aan Rusland. Teleurstellend? Er is kritiek, de geruchten, Stalin, KGB, Mao… ‘Communisme is een religie’, het is een cliché oppert zij maar ieder cliché…

Belangrijk in deze periode is de psychoanalyse, en het feit dat haar moeder met wie zij zo’n moeilijke band had en nog steeds heeft naar London kwam wonen. Hoewel zij weet te verijdelen dat mama bij haar intrekt zorgt de nabijheid toch voor de nodige spanning – tot haar kwelgeest tenslotte naar Afrika terugkeert. Deze periode wordt afgesloten, symbolisch, wanneer zij die gemiddeld 20 pond per week verdient, dankzij het winnen van een literaire prijs een huis kan kopen: in Warwick Road. 
Na bijna tien jaren in de stad voelt zij zich nog steeds een nieuwkomer in London, dat zij bij voorkeur ’s avonds en zelfs ’s nachts wandelend doorkruist; tochten waarop zij ons meeneemt, vooral door kleine straten. Zij ontmoet, en de lezer dus ook, talloze mensen uit zeer diverse milieus, uit alle lagen van de maatschappij. Het levert boeiende portretten op van bekende en onbekende figuren. Terwijl we ontdekken dat zij hier haar levenslange liefde voor katten ontwikkelt die een rol zal blijven spelen in haar bestaan en werk.

Een woelige reis naar Rhodesië resulteert in het boek ‘Going home’. Zeer boeiend zijn de relazen over haar aandeel in, en de groei en de betekenis van het Royal Court Theatre met al zijn interessante figuren. Hetzelfde kan gezegd worden over wat zij hier schrijft over de ‘groep’ Angry Young Men. Literair-historisch zijn dit waardevolle pagina’s. Dat geldt ook voor al die mensen die zij ontmoet, bekende en ons onbekende, uit de politiek, uit de literaire wereld, de kunsten… Het zijn telkens scherpe kleine portretten, vaak met humor, steeds met bezieling. Centraal blijft uiteraard het zelf schrijven, o.m. voor het theater wat haar een aantal ontgoochelingen oplevert, om diverse redenen – wat zal resulteren in de roman ‘Love again’. Schrijven, dat is – zo lezen we hier – voor Lessing bewegen: zij wandelt voortdurend tijdens het neerpennen van haar verhalen en romans, rusteloos…

En wat met al die samenkomsten, vergaderingen – politieke, literaire, kunstzinnige verbroederingen… “O, wat heb ik toch een hekel aan groepen, klieken, families, het ‘wij’ van de mens. Wat vind ik ze toch angstaanjagend, eng – ik probeer ze altijd op afstand te houden. Daarbij vergeleken zijn een troep leeuwen of een meute wilde honden aardige vijanden.” Ook dat is een facet van de auteur, haar groeiende afkeer van het blabla in vergaderingen, waar ook wanneer zich meer dan twee mensen aandienen… 
In Warwick Road woonde zij vier jaren samen met Clancy. Het laatste deel van haar biografie schikt zij onder de titel ‘Langham Street’ waar zij nu een huis betrekt. Zoontje Peter is op kostschool. Zij is inmiddels een bekende, gevierde, veel vertaalde auteur geworden. En schrijft wat haar meest succesvolle werk zal worden, ‘The Golden Notebook’. Terwijl zij zichzelf er op betrapt gedurende enkele maanden alcoholiste te zijn. ‘Het gouden boek’: over het ontstaan, de verwikkelingen, en vooral over de ontvangst door de media, critici, vrienden, lezers, worden we uitgebreid ingelicht. Hoe zijzelf het vast niet als haar beste werk beschouwt. Hoe het al dan niet terecht het uithangbord van het feminisme kan zijn, geen pamflet. Wat het heeft losgeweekt. Voor Lessing waren de problematiek van mentale inzinking, bevrijding, en ook de complexe structuur van het werk essentiëler dan het feminiene gevecht dat er in geleverd werd. Als achtergrond bij wat als een meesterwerk beschouwd wordt, en mee aan de basis lag van de toekenning van de Nobelprijs, zeker boeiend. Zij wijdt hier veel bladzijden aan het thema seksualiteit, dat in de ganse biografie trouwens onverbloemd aan bod komt: de ontwikkeling van de algemene houding zoals zij die om zich heen ervaart, de verschillen tussen de bevolkingsgroepen, tussen mannen en vrouwen, Britten en Amerikanen, haar persoonlijke beleving en evolutie. Daarnaast komt ook de ‘Ban de Bom’- beweging aan de orde, de demonstraties, optochten, sitdowns. 
Trots meldt zij de aankoop van een woning, Charrington street 60, die zij laat renoveren maar die reeds enkele jaren later onteigend wordt. Zoals veel gezellige wijken platgelegd worden, mensen naar nieuwbouwflats ‘gedeporteerd’ worden. Vergeefs klaagt zij dergelijk fnuikend beleid aan. Terwijl zij de jaren in het mooie huis waar zij ook als pleegmoeder voor dolende jongeren fungeerde, achter zich laat om zich definitief te vestigen in West Hampstead zoals we ook lazen in ‘London observed’. Zij sluit haar autobiografie af met de herinnering aan een regel uit een gedicht dat zij als jong meisje schreef: “When I look back I seem to remember singing”.
‘Walking in the Shade’ levert ons een uitstekend tijdsbeeld, niet alleen van wat in Engeland gebeurt maar mondiaal. De nasleep van de oorlog, de wereld die zich herstelt, de armoede eerst en langzaam een terugkeer naar veiligheid en hunker naar weelde en de bereikbaarheid ervan. Het bloeien van de cultuur. Daarin volgen we de persoon van Doris Lessing, als individu evoluerend in die maatschappij, politiek bewust maar vooral bekommerd om de mensen om haar heen, om de mensen in het algemeen. En Lessing de schrijfster, zij die creëert. Zij die vaak moeizaam, ploeterend de zinnen rijgt tot verhalen, romans terwijl zij rusteloos heen en weer wandelt in de kamers van haar appartementjes en huizen. Moeten we de mens Lessing kennen om van haar literair werk te genieten? Nee. Moeten we de werking, het schrijfproces van de auteur ontleden om ons in werk als ‘The Golden Notebook’ of ‘The Grass is Singing’ te vermeien, te verdiepen? Nee, dat is het nooit, de literaire werken worden zelfstandig gelezen, los van de biografische connotaties van hun schepper, maar de confrontatie is soms wel boeiend en aangenaam. Zoals hier. Terwijl Lessing zelf ons toch waarschuwt voor “de glibberigheid van het geheugen”

Johan de Belie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.