Una comedia ligera, in het Nederlands vertaald als Blijspel in Barcelona, verscheen bij Seix Barral in Barcelona op 8 november 1996. En een kleine bibliografische nuance die misschien interessant is voor uw blog: Mendoza zelf is intussen een zeer herkenbare figuur geworden (hij kreeg onder meer de Premio Cervantes in 2016), maar op de omslag van 1996 stond hij nog niet als de “grote naam” die hij later werd. Dat maakt juist een collage met de auteur uit die periode extra passend.
Een aardige bijkomstigheid: de titel Una comedia ligera (“Een lichte komedie”) is eigenlijk ironisch. Het boek speelt zich af in het Barcelona van 1949, dus in een bijzonder donkere periode van het franquistische Spanje, en de “lichte komedie” is tegelijk een detectiveverhaal, een zedenschets en een satire op een maatschappij waarin oude burgerlijke elites, collaborateurs en overlevende republikeinse/anarchistische figuren allemaal hun rol proberen te spelen.
In “Blijspel in Barcelona” is er vaak sprake van anarchisten die kerken in brand steken. Akkoord, het is een soort van running gag, maar hebben anarchisten na afloop van de Spaanse burgeroorlog zich hier toch nog aan gewaagd?
Blijspel in Barcelona speelt inderdaad met een beeld dat sterk geworteld is in de geschiedenis van Barcelona: de associatie tussen anarchisme en kerkverbrandingen. Maar als Mendoza zijn verhaal in de naoorlogse periode (dus na 1939) situeert, gebruikt hij dat motief vooral als een groteske echo van de jaren dertig. De vraag is of het ook historisch nog gebeurde: het antwoord is ja, maar op veel kleinere schaal en in een heel andere context.
De grote golf van kerkverbrandingen vond plaats tijdens de Spaanse Burgeroorlog, vooral in de revolutionaire periode van juli 1936. Barcelona was toen een bolwerk van de anarchistische beweging, vooral van de Confederación Nacional del Trabajo (CNT) en de Federación Anarquista Ibérica (FAI). Na de militaire opstand van Franco op 18 juli 1936 namen anarchistische milities in Barcelona tijdelijk de macht over. In die chaotische omstandigheden werden honderden kerken en kloosters geplunderd of in brand gestoken. Vaak ging het niet alleen om religieuze gebouwen, maar ook om het vernietigen van instellingen die men zag als symbolen van de oude orde (kerk, grootgrondbezit, monarchie, burgerlijke macht).
Na de overwinning van Franco in 1939 veranderde de situatie echter drastisch:
- De CNT en FAI werden verboden.
- Duizenden anarchisten werden geëxecuteerd, gevangen gezet of gingen in ballingschap.
- De katholieke kerk werd juist een van de steunpilaren van het nieuwe regime.
- Openlijk antiklerikale acties werden levensgevaarlijk.
Toch verdwenen de anarchisten niet volledig. Er bestond een clandestiene anarchistische beweging, zowel in Spanje als vanuit Frankrijk. Vooral in de jaren veertig voerden kleine groepen nog sabotageacties, aanslagen en overvallen uit tegen het Franco-regime. Er zijn ook enkele gevallen geweest van antiklerikale acties, maar geen herhaling van de massale kerkverbrandingen van 1936.
Daar zit ook de humor van Mendoza: in het naoorlogse Barcelona klinkt het telkens alsof de anarchisten nog altijd als een soort rondtrekkende brandstichters uit de revolutiedagen actief zijn. Dat is historisch gezien een anachronisme, maar wel een heel herkenbaar Spaans cultureel cliché. De franquistische propaganda bleef de “rode anarchist” immers voorstellen als iemand die kerken vernielde en priesters vermoordde, zelfs lang nadat de anarchistische beweging militair verslagen was.
Een interessante ironie is trouwens dat Barcelona vóór 1936 juist een van de belangrijkste centra van het arbeidersanarchisme ter wereld was, maar dat veel van de anarchisten die werkelijk betrokken waren bij de revolutie van 1936 na de oorlog niet meer in staat waren om zulke acties te ondernemen: velen zaten in ballingschap, gevangenissen of waren verdwenen. Mendoza speelt dus met een spookbeeld uit het verleden dat in het collectieve geheugen van het franquistische Spanje bleef rondwaren.
chatgpt
dagelijks iets degelijks 