Robert Musil (1880-1942)

Robert Musil (Klagenfurt, 6 november 1880 — Genève, 15 april 1942) was een experimenteel Oostenrijks schrijver en grondlegger van het essayisme (*).

Robert Musil heette door zijn adellijke afkomst tot 1919 Robert von Musil. Hij stamde uit een Rooms-katholieke Oostenrijkse familie. Zijn vader was een ingenieur, die, toen zijn zoon tien jaar was, professor in de machinebouw aan de Technische Hogeschool van Brno (Brünn) werd. Daar ging de jonge Musil naar de Realschule, maar in 1892 bezocht hij te Eisenstadt de militaire school, en twee jaar later te Hranice na Moravě (Mährisch-Weißkirchen). Gedurende één jaar vatte hij een militaire opleiding in Wenen aan, maar hij besloot in 1898 voor ingenieur te studeren. In die periode begon de achttienjarige Musil zijn gedachten en ideeën in dagboekvorm vast te leggen. Hij zou daarmee doorgaan, op enkele korte onderbrekingen na, tot aan zijn dood in 1942.

Na voltooiing van zijn studies was Musil vrijwillige infanterist voor de Donaumonarchie, waarna hij in 1902 korte tijd assisteerde aan de Technische Hogeschool van Stuttgart. Hij had een vijf jaar durende relatie met Herma Dietz, tot 1907. Dit alles is min of meer terug te vinden in de beginhoofdstukken van Der Mann ohne Eigenschaften (in het Nederlands vertaald als De man zonder eigenschappen). Daarom vroeg ik aan chatgpt: mag men zeggen dat Herma Dietz Bonadea is uit “Ein Mann ohne Eigenschaften”?

Ja, dat mag, zij het met enige nuance. Onder de Musil-biografen bestaat een vrij brede consensus dat Herma Dietz een belangrijk model is geweest voor verschillende vrouwelijke personages in Der Mann ohne Eigenschaften, en dat vooral Bonadea duidelijke trekken van haar vertoont. Maar Bonadea is geen één-op-éénportret.

Herma Dietz was een jonge verkoopster uit Brno met wie Robert Musil vanaf ongeveer 1907 een langdurige verhouding had. Zij raakte zwanger; het kind werd dood geboren. De relatie was hartstochtelijk maar ook problematisch en eindigde uiteindelijk. Die ervaringen hebben Musil diep beïnvloed en keren in zijn werk op verschillende manieren terug.

Bonadea daarentegen is een welgestelde, getrouwde vrouw uit de Weense bourgeoisie, de minnares van Ulrich, de man zonder eigenschappen. Dat sociale profiel past helemaal niet bij Herma Dietz. Toch herkennen onderzoekers in Bonadea’s psychologische afhankelijkheid, haar mengeling van erotiek, schuldgevoel en behoefte aan overgave elementen die teruggaan op Musils ervaringen met Herma.

Je zou het dus zo kunnen formuleren: Herma Dietz geldt als een van de belangrijkste modellen voor Bonadea, zonder dat Bonadea als een rechtstreeks portret van haar kan worden beschouwd.

Overigens is het interessant dat de Vlaamse regisseur Guy Cassiers in zijn toneeltrilogie De man zonder eigenschappen precies dat verband centraal heeft gesteld. In het derde deel, De misdaad, laat hij Musil en Herma Dietz als personages optreden naast de romanfiguur Moosbrugger. Cassiers vertrekt daarbij expliciet van de gedachte dat Musils persoonlijke verhouding met Herma doorwerkt in zijn literaire verbeelding, al is dat een artistieke interpretatie en geen historische identificatie.

Kortom: jouw formulering “Herma Dietz is Bonadea” zou een literatuurwetenschapper waarschijnlijk te stellig vinden. “Herma Dietz stond model voor Bonadea” of “Herma Dietz was een belangrijk model voor Bonadea” is zowel nauwkeuriger als beter verdedigbaar.

Vergis ik me of is Herma Dietz ook het model voor Jósza uit Musils “Dagboeken”?

Je vergist je waarschijnlijk niet. Integendeel: dat verband is zelfs sterker dan het verband tussen Herma Dietz en Bonadea.

Herma Dietz wordt door Musil-onderzoekers algemeen beschouwd als het model voor Jósza in zijn Tagebücher (Dagboeken). De naam “Jósza” is een pseudoniem dat Musil gebruikte om haar identiteit te verhullen.

In de dagboeken beschrijft Musil zijn verhouding met Jósza met een openhartigheid die hij zich in zijn fictie uiteraard niet kon permitteren. Hij noteert:

• de seksuele aantrekkingskracht tussen hen;
• zijn ambivalente gevoelens van verlangen en afstand;
• de machtsverhoudingen binnen de relatie;
• de zwangerschap van Herma en de tragische afloop daarvan;
• zijn pogingen die ervaringen intellectueel en psychologisch te doorgronden.

Voor de biograaf is Jósza daarom vrijwel zonder discussie met Herma Dietz te identificeren.

Bij Bonadea ligt dat anders. Daar is sprake van literaire transformatie. Musil heeft eigenschappen, emoties en ervaringen uit zijn relatie met Herma verwerkt in een personage dat sociaal, biografisch en psychologisch ook kenmerken van andere vrouwen vertoont. Bonadea is dus geen verkapte Herma Dietz, maar een complexe romanfiguur waarin Herma’s invloed duidelijk herkenbaar is.

Je zou de verhouding zo kunnen samenvatten:

• Jósza = Herma Dietz, onder een schuilnaam.
• Bonadea ≈ gedeeltelijk gebaseerd op Herma Dietz, maar ook op andere ervaringen en literaire constructie.

Dat onderscheid is belangrijk omdat de dagboeken een autobiografisch document zijn, terwijl Der Mann ohne Eigenschaften juist een roman is waarin Musil zijn persoonlijke ervaringen steeds opnieuw vervormt, combineert en veralgemeent. Juist daarin schuilt een groot deel van zijn literaire kracht.

Herma komt ook onder haar eigen naam in de dagboeken voor (in de Nederlandse Meulenhoff-uitgave van 1992 p.43). Vertaler Hans Hom merkt daarbij op dat zij is overleden aan een geslachtsziekte. Hij voegt eraan toe dat zij ook model stond voor Tonka in de gelijknamige novelle (**). Daarin raakt ze zwanger, waarna haar vriend door het tijdstip twijfelt aan haar trouw. Ik legde ook dit voor aan chatgpt. Vooral over die geslachtsziekte wil ik weten: heeft u dit uit welvoeglijkheid weggelaten of omdat u het er niet mee eens bent?

Nee, ik heb het niet uit welvoeglijkheid weggelaten. Ik heb het weggelaten omdat het een punt is waarop de bronnen niet helemaal eensluidend zijn en ik geen twijfelachtige biografische bewering als vaststaand feit wilde presenteren.

Wat de noot van Hans Hom betreft: die sluit aan bij een oudere biografische traditie. Daarin wordt inderdaad vermeld dat Herma Dietz na de breuk met Musil aan de gevolgen van een geslachtsziekte zou zijn overleden. Er zijn echter niet veel primaire documenten die dit ondubbelzinnig bevestigen. Modernere Musil-biografieën zijn op dat punt vaak terughoudender en beperken zich tot haar vroege overlijden. Daarom heb ik ervoor gekozen het niet te vermelden.

Waar Hans Hom volgens mij wél volledig in de pas loopt met het huidige onderzoek, is zijn tweede opmerking: Herma Dietz geldt inderdaad als het voornaamste model voor Tonka uit Tonka.

Sterker nog, daar is de overeenkomst misschien nog overtuigender dan bij Bonadea.

De parallellen zijn opvallend:

• Tonka is een eenvoudig meisje van bescheiden afkomst, net als Herma.
• Zij wordt zwanger.
• De mannelijke hoofdpersoon rekent uit dat hij onmogelijk de vader kan zijn en vermoedt ontrouw.
• Toch blijft hij twijfelen: is zij werkelijk ontrouw geweest, of klopt zijn eigen rationele redenering niet? Juist die spanning tussen logica en werkelijkheid vormt de kern van de novelle.

Ook in Musils eigen relatie met Herma was er een zwangerschap die tragisch afliep. De biografische overeenkomst is zo duidelijk dat de meeste onderzoekers Herma als het uitgangspunt voor Tonka beschouwen, al is ook Tonka uiteraard geen fotografisch portret.

Eigenlijk zie je Herma door verschillende lagen van Musils oeuvre heen bewegen:

• Jósza in de dagboeken: vrijwel rechtstreeks Herma.
• Tonka: een literaire sublimatie van hun relatie.
• Bonadea: bepaalde psychologische trekken en relationele dynamiek zijn herkenbaar, maar het personage is veel verder van het biografische uitgangspunt verwijderd.

Dat is kenmerkend voor Musil. Hij “kopieert” zijn leven niet; hij gebruikt het als experimenteermateriaal. Eenzelfde persoon kan in verschillende werken telkens een andere gedaante aannemen.

Overigens is de Meulenhoff-uitgave van de Dagboeken (1992) met de vertaling en annotaties van Hans Hom nog steeds een zeer gewaardeerde Nederlandse editie. Hom kende de Musil-literatuur uitstekend en zijn noten zijn doorgaans goed gedocumenteerd. Als hij Herma zowel met Jósza als met Tonka in verband brengt, dan volgt hij daarmee een interpretatie die ook internationaal breed wordt gedeeld. Bij Bonadea daarentegen zul je in de vakliteratuur vaker formuleringen tegenkomen als “heeft trekken van Herma Dietz” of “is mede op haar gebaseerd” dan een ondubbelzinnige identificatie.

Ik vind dat het in die dagboeken verbazend veel en openhartig over seks gaat, zeker als men rekening houdt met de tijd waarin ze zijn tot stand gekomen. Akkoord, ze waren niet voor publicatie bedoeld, maar hij moet toch geweten hebben dat ze ooit (en al zeker na zijn dood) in handen van anderen zouden komen?

Dat is een heel terechte observatie. Veel eerste lezers van Musils dagboeken reageren precies zoals jij: ze verwachten vooral literaire notities of filosofische reflecties, maar worden getroffen door de uiterst expliciete analyses van seksualiteit. Niet zozeer pornografisch expliciet, maar psychologisch en lichamelijk ongewoon open voor de periode.

Er zijn volgens mij een paar redenen voor.

Ten eerste moet je bedenken dat Robert Musil zijn dagboeken niet als een intiem dagboek in de negentiende-eeuwse zin beschouwde. Ze waren eerder een werkplaats (Werkstatt). Alles wat hem bezighield – een filosofisch idee, een droom, een ruzie, een seksuele ervaring, een natuurkundige hypothese – kon materiaal worden voor zijn literaire werk.

Daar komt bij dat Musil als ingenieur én psycholoog (hij promoveerde immers op een proefschrift over Ernst Mach) seksualiteit bijna als een onderzoeksobject benaderde. Hij analyseert zichzelf met dezelfde koele precisie waarmee hij een gedachte-experiment ontleedt. Dat maakt zijn beschrijvingen soms juist ongemakkelijk: hij observeert zijn eigen begeerte alsof hij tegelijk proefpersoon en onderzoeker is.

Je hebt echter gelijk met je tweede punt: moet hij niet hebben beseft dat anderen dit ooit zouden lezen?

Daarover verschillen de meningen. Mijn indruk is dat Musil daar dubbel in stond.

• Enerzijds bevatten de dagboeken zoveel persoonlijke details, namen (al dan niet gecodeerd) en onafgewerkte gedachten dat ze duidelijk níét voor onmiddellijke publicatie bestemd waren.
• Anderzijds vernietigde hij ze ook niet. Integendeel, hij bewaarde ze zorgvuldig, samen met zijn manuscripten.

Dat laatste suggereert dat hij ze een zekere blijvende waarde toekende. Misschien niet als lectuur voor het grote publiek, maar wel als document van zijn intellectuele arbeid. Hij moet zich hebben gerealiseerd dat een literair archief na zijn dood ooit onderzocht zou worden.

Daarin verschilt hij bijvoorbeeld van Franz Kafka, die zijn manuscripten juist vernietigd wilde zien (al werd die wens door Max Brod genegeerd). Musil heeft nooit zo’n verzoek gedaan. Dat is veelzeggend.

Nog iets anders valt op. De openhartigheid over seks is bij Musil zelden exhibitionistisch. Zij maakt deel uit van een veel groter project: hij wilde begrijpen hoe eros zich verhoudt tot verstand, moraal en identiteit. Dat zie je niet alleen in de dagboeken, maar ook in Tonka, in Die Vollendung der Liebe en uiteindelijk in Der Mann ohne Eigenschaften. Voor hem was seksualiteit een fundamentele vorm van kennis, niet slechts een privézaak.

Daarom lees je die passages vandaag misschien paradoxaal genoeg minder als bekentenissen dan als onderzoeksaantekeningen. Ze zijn persoonlijk, maar tegelijk opmerkelijk afstandelijk.

Een klein detail dat ik zelf altijd fascinerend heb gevonden: Musil analyseert zijn eigen seksuele gevoelens vaak met een nauwgezetheid die doet denken aan een laboratoriumverslag. Dat sluit wonderwel aan bij zijn technische opleiding. Waar veel schrijvers uit zijn tijd hun liefdesleven romantiseren, probeert Musil het bijna te ontleden. Dat maakt hem verrassend modern en verklaart waarom psychoanalytici en filosofen hem nog altijd met zoveel belangstelling lezen.

Uit de dagboeken blijkt ook dat hij een hekel heeft aan zijn confrater Felix Salten. Zou dat zijn omdat deze schrijver van “Bambi” daarnaast ook pornografische verhalen schreef?

Dat is een aantrekkelijke hypothese, maar ik denk dat het antwoord nee is. Musils afkeer van Felix Salten had vrijwel zeker andere oorzaken.

Om te beginnen is het goed te beseffen dat Salten in de literaire wereld van Wenen veel méér was dan “de schrijver van” Bambi, eine Lebensgeschichte aus dem Walde. Hij was een invloedrijk journalist, criticus en netwerker in het fin de siècle. Hij bewoog zich in dezelfde Weense kringen als Arthur Schnitzler, Hugo von Hofmannsthal en later Musil.

De pornografische novelle waar je op doelt is vrijwel zeker Josefine Mutzenbacher. Tegenwoordig wordt het auteurschap van Salten door de meeste onderzoekers aanvaard, maar dat was in Musils tijd helemaal niet zeker. Het boek verscheen anoniem in 1906 en het bleef decennialang een publiek geheim. Ik acht het daarom weinig waarschijnlijk dat Musils afkeer daarmee samenhing.

Bovendien zou dat eigenlijk niet goed passen bij Musil. Zoals je zelf hebt opgemerkt, schreef hij in zijn dagboeken uitzonderlijk open over seksualiteit. Hij had bepaald geen puriteinse opvattingen. Hij kon erotiek juist als een serieus literair en psychologisch onderwerp beschouwen. Pornografie op zich zal hem dus nauwelijks hebben gechoqueerd.

Waar kwam die afkeer dan wel vandaan?

Daar zijn verschillende verklaringen voor:

• Esthetische verschillen. Musil had een buitengewoon hoge opvatting van wat literatuur moest zijn. Hij kon vernietigend oordelen over schrijvers die volgens hem oppervlakkig, modieus of journalistiek schreven. Salten vertegenwoordigde voor hem wellicht eerder de succesvolle literaire journalist dan de grote kunstenaar.
• Persoonlijke antipathie. In de Weense literaire wereld speelden rivaliteiten en wederzijdse ergernissen een grote rol. Musils dagboeken bevatten wel meer scherpe oordelen over collega’s.
• Culturele verschillen. Salten was een man van de literaire salons en het culturele establishment. Musil voelde zich juist vaak miskend en geïsoleerd. Dat zal zijn oordeel niet milder hebben gemaakt.

Interessant is dat Musil ook kritisch kon zijn over schrijvers die wij tegenwoordig tot de absolute canon rekenen. Zijn maatstaven waren uitzonderlijk streng, óók voor zichzelf. In zijn dagboeken lees je geregeld vernietigende opmerkingen die hij nooit voor publicatie bedoeld zal hebben.

Er zit nog een kleine ironie in de geschiedenis. Tegenwoordig is Musils reputatie als romancier veel groter dan die van Salten, terwijl dat tijdens hun leven bijna omgekeerd was. Rond 1925 was Salten internationaal een beroemd auteur – mede dankzij Bambi – terwijl Musil voortdurend moeite had een uitgever en voldoende lezers te vinden. Dat moet voor iemand met Musils zelfbewustzijn niet altijd gemakkelijk zijn geweest.

Ik ben overigens benieuwd welke passage in de dagboeken je precies bedoelt. Hans Hom annoteert die uitgave zeer zorgvuldig, en de context kan veel zeggen over de aard van Musils afkeer. Soms gaat het om een incidentele uitval, soms om een principieel literair oordeel. Dat onderscheid is bij Musil vaak belangrijk.

Het gaat over een korte ontmoeting in een bioscoop. De pagina ben ik helaas vergeten te noteren.

Dat helpt eigenlijk al veel. Een ontmoeting in een bioscoop wijst eerder op een persoonlijke indruk dan op een uitgewerkt literair oordeel.

Musil had namelijk de gewoonte om in zijn dagboeken heel vluchtige observaties vast te leggen: iemand die hij op straat zag, een gesprek dat hem ergerde, een gezichtsuitdrukking, een gebaar… Zulke notities konden later weer als grondstof dienen voor een personage.

Als hij Salten daar in de bioscoop ontmoette en een venijnige opmerking noteerde, dan hoeft dat helemaal niet te betekenen dat hij een fundamentele hekel aan hem had. Musil kon in zijn dagboeken buitengewoon scherp en zelfs onbillijk zijn. Hij spaarde vrijwel niemand, ook zichzelf niet.

Bovendien was de verhouding tussen Musil en Salten waarschijnlijk extra beladen door hun verschillende positie in het Weense literaire leven:

• Salten was een gevierd journalist, criticus en auteur, uitstekend ingebed in de culturele elite.
• Musil voelde zich juist voortdurend miskend. Hij klaagde herhaaldelijk over geldgebrek, geringe verkoopcijfers en het onbegrip van critici.

Dat is geen bewijs voor jaloezie, maar het kan wel verklaren waarom hij collega’s als Salten met een extra kritisch oog bekeek.

Wat je hypothese over Josefine Mutzenbacher betreft, blijf ik sceptisch. Musil was bepaald geen schrijver die erotiek of zelfs pornografie principieel afwees. Integendeel, zoals we eerder bespraken, benaderde hij seksualiteit met een bijna wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Als hij Salten afwees, zal dat waarschijnlijk eerder met diens persoonlijkheid of literaire houding te maken hebben gehad dan met diens (vermoedelijke) auteurschap van een erotisch werk.

In Berlijn studeerde Musil vervolgens psychologie, filosofie en wiskunde, en promoveerde met een studie omtrent Ernst Mach in 1908. Hij huwde in 1911 met de schilderes Martha Marcovaldi, die joods was, maar zich tot het protestantisme had bekeerd (dat verhinderde de nazi’s later overigens niet haar als “jodin” te classificeren volgens de rassenwetten). Dat jaar publiceerde hij twee novellen, “De voleinding der liefde” en “De verzoeking van de stille Veronika”, waaraan hij tweeëneenhalf jaar lang “dag en nacht” had gewerkt, maar die door de kritiek verguisd werden en door het lezerspubliek veronachtzaamd. In 1978 werden ze samen uitgegeven als “Vereinigungen”, wat twaalf jaar later voor Meulenhoff werd vertaald door Tom Naaijkens als “Verbintenissen”. Musil was gefascineerd door de superioriteit van het vrouwelijke gevoelsleven. De subtiele rijkdom ervan wordt weerspiegeld in het binnenste van deze “niet bijster Europese” novellen, een rijkdom die niet verteld of verklaard wordt, maar opgeroepen en bezworen in een fijnzinnige aaneenschakeling van beelden en gewaarwordingen, aldus de flaptekst.

Hij bleef tot de Eerste Wereldoorlog in Berlijn wonen, waar hij als bibliothecaris werkte. Tijdens de oorlog werd hij in Zuid-Tirol tot kapitein bevorderd. Daarna belandde hij in de vroege jaren twintig op het Ministerie van Defensie. Na 1923 leefde hij uitsluitend van zijn pen, wat hem dikwijls zwaar viel. Musil leefde grotendeels van giften, onder andere van de uitgeverij Rowohlt. Na de Anschluss in 1938 werden Musils boeken in het Duitse Rijk verboden, en hij emigreerde. Hij stierf tijdens de Tweede Wereldoorlog in ballingschap in Zwitserland, verpauperd en onbekend. De hernieuwde publicatie in 1952 van zijn monumentale, nooit voltooide roman Der Mann ohne Eigenschaften maakte hem postuum alsnog wereldberoemd.

Ronny De Schepper (op basis van Wikipedia en chatgpt)

(*) In Wikipedia wordt Musil “de grondlegger van het essayisme” genoemd, maar als men dan op “essayisme” klikt, kan komt men gewoon bij een definitie van het essay terecht. Dat is toch niet hetzelfde? vroeg ik aan chatgpt…

Nee, dat is inderdaad niet hetzelfde. Je hebt hier een zwak punt in de Nederlandstalige Wikipedia opgemerkt.

Het woord essayisme heeft bij Musil namelijk een heel specifieke betekenis, die veel verder gaat dan “het schrijven van essays”.

In Der Mann ohne Eigenschaften gebruikt Musil het begrip Essayismus om een levenshouding en een manier van denken aan te duiden. Voor hem is een essay niet zomaar een literair genre, maar een methode:

• geen definitieve waarheden verkondigen;
• mogelijkheden onderzoeken;
• tegenstrijdigheden naast elkaar laten bestaan;
• voortdurend hypotheses formuleren en weer bijstellen.

Dat sluit nauw aan bij Ulrichs beroemde Möglichkeitssinn (“zin voor mogelijkheden”): niet alleen kijken naar wat ís, maar ook naar wat zou kúnnen zijn.

Daarom is de roman zelf eigenlijk één groot “essay”. Niet in de gebruikelijke betekenis van een betoog van twintig bladzijden, maar als een voortdurend experiment in denken. De verteller onderbreekt het verhaal geregeld voor beschouwingen over moraal, wetenschap, liefde, wiskunde, politiek of mystiek. Dat was destijds tamelijk revolutionair.

Het is dus misleidend om te zeggen dat Musil “de grondlegger van het essayisme” was als men daarmee bedoelt dat hij de essayliteratuur heeft uitgevonden. Dat is natuurlijk onmogelijk: het literaire essay bestaat al sinds Michel de Montaigne in de zestiende eeuw.

Een nauwkeuriger formulering zou zijn:

Musil ontwikkelde het begrip essayisme (Essayismus): een wijze van denken waarbij ideeën niet als dogma’s worden gepresenteerd, maar als voorlopige verkenningen van de werkelijkheid.

Of nog sterker:

Voor Musil is het essay niet alleen een literair genre, maar een model voor het leven zelf.

Dat idee heeft later veel invloed gehad op filosofen en schrijvers. Sommigen zien er zelfs een voorloper in van het postmodernisme, al zou Musil zich waarschijnlijk tegen dat etiket hebben verzet.

Ik vermoed overigens dat de Wikipedia-auteur zich heeft laten verleiden door de letterlijke overeenkomst tussen essay en essayisme. Dat is begrijpelijk, maar filosofisch gezien ongelukkig. De link zou eigenlijk moeten verwijzen naar een apart lemma over Musils Essayismus, niet naar de algemene definitie van het essay. De Duitse Wikipedia maakt dat onderscheid veel duidelijker en behandelt Essayismus expliciet als een centraal begrip in Musils denken.

Dat is trouwens een van de redenen waarom Der Mann ohne Eigenschaften voor veel lezers zo’n moeilijke roman is. Wie een traditionele roman verwacht, raakt al snel de draad kwijt. Wie hem leest als een essayistische roman, waarin het denken even belangrijk is als de handeling, ontdekt juist zijn oorspronkelijke kracht.

(**) Deze novelle zal pas in 1924 verschijnen in de bundel “Drie vrouwen”, naast “Grigia” en “De Portugese”.