Het was vrij laat dat ik het debuut van Loekie Zvonik (°17.1.1935) ‘Hoe heette de hoedenmaker’ (1975), over haar relatie met de auteur Dirk De Witte, ontdekte en enthousiast (in januari 1988) recenseerde. Deze roman kende terecht een herdruk en een hernieuwd positief onthaal in 2018. Daarna publiceerde zij nog naast enkele verhalen ‘Duizend jaar Thomas’ en de roman die nu voor mij ligt: ‘De eerbied en de angst van Uri en Ima Bosch’ (1983). Zvonik zou gaan lijden aan jongdementie en overleed op 10.8.2000. 

Op een 29ste juni meldt de rijkswacht aan Ima Bosch dat haar echtgenoot Uri zich te pletter heeft gereden tegen een boom. Dan volgt een lijdensweg die we bijna van dag tot dag volgen, tot 30 augustus. Uri lijkt ten dode opgeschreven maar wint het van de dood. Een traag, moeizaam revalidatieproces – na een coma – is zijn deel, en dit van Ima die hem dagelijks bezoekt. Daartoe pendelt zij tussen hun woonplaats en het ziekenhuis. Vaak met de trein, waar zij de gesprekken en het gedrag van de andere reizigers volgt – een vreemde buitenwereld voor haar wier bestaan nu beperkt is tot de zorg om Uri en om de baby thuis. Soms brengt een buurjongen, Leo, haar met de auto. Zijn aanwezigheid is een reële steun, het feit dat hij zich deze maanden verdiept in het werk van Barbara Tuchman (‘De waanzinnige 14de eeuw’) levert gesprekstof. Zijn moeder past op de baby van Uri en Ima, zijn zus neemt op dat ogenblik deel aan een vredestocht van de jeugd doorheen Europa. Prachtig beschrijft Zvonik hoe Ima alles beleeft dat zich buiten haar afspeelt, de beelden en geluiden die zij als uit haar cocon ervaart; de cocon waarin zij met de lijdende Uri opgesloten zit. Want pijnlijk is zijn proces: lichamelijk uiteraard vermits geen botje in zijn lichaam heel bleef, maar ook en langzaam steeds meer psychisch: de onmacht, het besef van de onkunde, hallucinaties, achtervolgingswaan, agressie (ook tegenover Ima)… het ganse arsenaal.
Wat is het mooi wanneer, ondanks die ellende, Zvonik lichtpunten inbouwt. Ima leest een tekst van Blaise Cendrars (‘Prose du Transibérien et de la petite Jeanne de France’), de muzikaliteit van de vreemde plaatsnamen zet haar aan het dromen: ooit zal zij met Uri in deze trein op reis gaan… een wensdroom terwijl haar echtgenoot in coma nog tussen leven en dood zweeft. Terwijl zij weken later, beseffend dat ze moeten ontsnappen uit een wereld die wel eens een nieuwe oorlog zou kunnen beleven, besluit Spaans te studeren. Immers dit alles speelt zich af tegen de dreiging van de Koude Oorlog. Het feit dat Uri Bosch polemoloog is, is uiteraard niet zonder belang – en speelt een grote rol in zijn genezingsproces, in zijn angsten, koortsdromen en hallucinaties. Zoals hij zich b.v. identificeert met een zekere Gregory Berglund, een ‘westerse dissident’ (deze schreef inderdaad het werk ‘Le dissident du Monde Occidental’). Dreiging van een ontsporing van de conflicten USA – Rusland. Dreiging van de nucleaire wapens; van chemische wapens. Er worden schuilkelders gebouwd, privé en door de overheid, zelfs in het ziekenhuis. Terwijl Leo uit Tuchman citeert. Maar niet alleen over pest, cholera, heksenvervolging lezen we. Zvonik smokkelt veel meer binnen.
Hiroshima, de wereldoorlogen, de concentratiekampen, de bombardementen der geallieerden op Duitsland, Dzjenghis Khan, zelfs Kleine Brogel, rampen en verwoestingen die de mensheid troffen – vooral het kwaad dat de mens zichzelf berokkende. Terwijl inmiddels de ‘kruistocht’ van duizenden jongeren uit gans Europa het oosten bereikte. Marcheren voor de vrede. Visionair? – Het werd een stappen voor het milieu maar het is gebleken dat zo’n soort tocht niet ondenkbaar is! Al liet Zvonik haar tocht wel in mineur eindigen: met de georkestreerde ontploffing van een robotachtig wezen dat een chemisch wapen herbergde, en zo een abrupt einde maakte aan de reis en de jeugd huiswaarts joeg. Maar zo fatalistisch hoeft het allemaal niet te zijn. Tenslotte zal blijken dat het ongeval van Uri in wezen een zelfmoordpoging was. Na een kort gelukkig huwelijk kon hij de geleidelijke verwijdering die hij tussen hem en Ima steeds sterker ervoer, niet aan. Net als zij – zo moet zij bekennen. Maar haar dagelijkse komst en steun, hun wederzijdse kracht… de liefde is sterker. “Zij ondersteunde hem. Ach, haar hompelaar, haar hinkelepink, deze mankepoot, deze kreupele, deze krates, haar gebochelde geliefde. Zij werd zijn wandelstok, zijn kruk, zijn loophek, zijn toeverlaat, zijn mikpunt, zij was de schuldige hoeri, de onvolkomen geisha, de mislukte minnares, de domme blauwe engel, de dommekracht van zijn bestaan.” 

En ook Uri zelf is sterk en herleeft. Lichamelijk opgeknapt, psychisch in orde herrijst hij. Letterlijk? Een psychologisch experiment: met een (onschadelijk) gas wordt de Belgische bevolking angst aangejaagd, een massale uittocht uit de steden veroorzaakt. En kijk, daar staat Uri, op het bordes van het ziekenhuis, als een soort vredesapostel, om de mensen tot kalmte te manen en gerust te stellen. Een slot als een utopie, helaas… maar wel magistraal in scène gezet en zo aangebracht. Begrijpelijk dat Zvonik, na al de ellende en al de doem waarmee zij ons confronteerde, toch wou afsluiten met een soort heilboodschap. Al gaat die gebukt onder de weinig geloofwaardige figuur van een quasi Messias. Gelukkig brengt zij dit alles zeer mooi aan zodat het – weze het niet realistisch – de lezer het accepteert als louter symbool. Symbolen, en ook veel poëzie schuilt er in deze roman: steeds weer verweeft de auteur fraaie beelden, weet zij landschappen (natuur en stad) vol sfeer op het papier te toveren. En dat binnen een roman die naast een krachtige verhaallijn (het herstel van Uri), de sterke psychologische tekening van beide hoofdpersonen in de moeizame strijd als patiënt en als naastbestaande, een montage is van wat fout ging en gaat in de wereld. Montageroman… essai… documentaire… in meerdere opzichten een lezenswaard boek.  

Johan de Belie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.