Het overkomt me uiterst zelden dat ik een film, gebaseerd op een literair werk bekijk eer ik het boek gelezen heb. Vrijwel steeds is de film een tegenvaller. Wellicht omdat ik mij in het geschrevene geworteld had, mij ingeleefd had in situatie, sfeer, omgeving, mij de personages eigen gemaakt had. Het beeld was gevormd. Daar kon de beste film, geen goede regisseur, geen acteerprestatie tegenop tornen. ‘The Secret Hereafter’, een Canadese film van Atom Egoyan uit 1997, zag ik voor ik de gelijknamige roman van Russell Banks las. Hij maakte indruk op mij. Niet alleen op mij. Een succes. Bij het publiek. En hij genoot ook officiële waardering: in Cannes ging hij in 1997 met drie prijzen aan de haal waaronder deze van de jury.

Desondanks… ‘The Secret Hereafter’ (1991) (‘De zoete toekomst’, Wereldbibliotheek, Amsterdam, 1996) kon mij als roman nog meer bekoren. Russell Banks werd geboren op 28 maart 1940 te Newton, Massachusetts. Hij publiceerde proza en poëzie, vooral over zijn eigen jeugd maar behandelt ook steevast morele thema’s en relaties. Uit zijn werk blijkt een sterk engagement; zijn fictie speelt overwegend binnen de arbeidersklasse. Enkele non-fictiewerken behandelen Jamaica, Haïti en Liberia. Zijn boeken zijn in meer dan twintig talen te lezen.
‘The Secret Hereafter’ is geïnspireerd op een gebeurtenis in Alton, Texas op 21 september 1989. Bij een autobusongeval kwamen 21 studenten om het leven. Banks situeert zijn roman in het fictieve kleine stadje Sam Dent, in de Adirondacks, een ruig gebied in NY State. Bij hem verongelukken veertien scholieren wanneer de schoolbus, bestuurd door Dolores Driscoll, door een uitwijkmanoeuvre van de weg geraakt en in een met water gevulde zandgroeve belandt. Het sterke van de roman is de wijze waarop de auteur hem concipieerde. Hij laat zijn verhaal vertellen via vier personen, wij kruipen in hun hoofd en het is hun monologue intérieur die ons begeleidt op de tocht van het ongeval tot alle gevolgen die het zal hebben voor het stadje.

Daar is eerst voornoemde Dolores die jarenlang de kinderen dagelijks van de afgelegen woningen afhaalt om hen naar school te brengen. Tijdens de fatale rit – nadat zij afscheid nam van haar aan zijn rolstoel gekluisterde echtgenoot – leren we via haar gedachten talrijke inwoners kennen. Zij onthaalt hun kroost, mijmert over hun ouders, hun leefomstandigheden, vult daarbij de geschiedenis van het stadje Sam Dent in, een stadje zo typisch voor de streek, armoedig. Op deze wijze is de sfeer, de omgeving geschetst. Hebben we kennis gemaakt met een ganse reeks spelers in dit noodlotsdrama. En heeft hij een prachtig beeld neergezet van een krachtige vrouw, empathisch, met psychologisch doorzicht. Een ideale spilfiguur voor de roman.

Als tweede voert hij de weduwnaar Billy Ansel ten tonele, eigenaar van een garage, wiens tweeling in de crash zal omkomen. Een eenzaam man. Iemand die Banks vooral laat filosoferen, gevoelig, intelligent. Hij was, achter de bus rijdend, getuige van het ongeval – en kon bevestigen dat Dolores niet roekeloos noch te snel reed. Binnenvetter als hij is zal zijn leven, net als dit van velen, door het gebeuren verwoest zijn. “De enige manier om door te leven was te geloven dat ik niet leefde” oppert hij. Jong zijn echtgenote verloren, nu zijn tweeling… “Met dat ongeluk trad de dood voor altijd ons leven binnen. En voor ons was er leven, echt leven voor het ongeluk, hoe slecht het misschien ook geleken had, en niets wat er na het ongeluk kwam, had daarmee enige relevante overeenkomst.” Hij, succesvol zakenman, wordt een wrak dat drijft op alcohol. Zijn leven neemt, als dit van talrijke stadsgenoten, een fatale keer: gebroken relaties, ruzies, verhuizingen… Een deel van de problemen wordt veroorzaakt door de advocaten die zich – we zijn in de US – als aasgieren op het feit storten. Zij overspoelen het stadje, trachten de betrokken ouders te overhalen klacht in te dienen, schadeloosstelling te vorderen.
Is Mitchell Stevens, derde hoofdpersonage zo’n advocaat? Hij beweert van niet. Zijn bekommernis is rechtvaardigheid: de verantwoordelijken, staat, stad en school aanklagen – en dan eventueel financieel voordeel voor de getroffenen. De introductie van een persoon buiten de gemeenschap laat Banks toe een andere kijk op dergelijke gemeenschap te bieden. Een frisse look ook op het landschap. Via Stevens ontmoeten we de mensen van Sam Dent op een andere wijze; hij is afstandelijker, kritisch. Zijn blik is nuchter maar niet zonder mededogen. Terwijl de auteur ook hem een heel eigen profiel meegeeft, met een persoonlijke achtergrond en diepmenselijkheid. Ook hij ontkomt niet aan een eigen tragedie met een drugverslaafde dochter. Dat Banks dit thema heel subtiel introduceert – bijna afstandelijk – maakt het op een realistische wijze zeer indringend; de soberheid dwingt tot invulling door de lezer. Meteen groeit ook de advocaat uit tot een ijzersterk personage.
Tenslotte duikt daar op: de 18-jarige Nichole Burnell, een beeldschoon en intelligent meisje, wie het leven toelachte. Zij overleefde het ongeval, net als de overige 25 medescholieren en de bestuurster, maar verbleef enkele maanden in het ziekenhuis en is wellicht levenslang verlamd. Zij keert terug naar het gezin, haar ouders, broertjes, kleine zus, degelijk katholiek – een imago leren we al snel uit haar monoloog. De schil van fatsoen is dun en verbergt de incest met haar vader, het misbruik. Kan zij, naast Dolores in de bus gezeten, de spilfiguur bij het proces worden voor Mitchell Stevens? Eerst gekant tegen het proces, tegen alle processen want alle ingezetenen hebben inmiddels via raadslieden meerdere processen aangespannen, geeft zij toe. Haar woorden zullen beslissen, o.m. zorgen voor de kosten van haar operaties en revalidatie. Tenzij… met een leugen kan zij iedereen de wapens uit handen slaan en de processen stilleggen. Maar stilzwijgend haar gram halen – haar vader zal het waarom begrijpen.
De impact van dergelijk gebeuren op een hechte gemeenschap, dat werd door Russell Banks prachtig ontleed. Dat hij dit deed aan de hand van vier personages met zo’n uiteenlopend vertrekpunt, maar met elk een sterke betrokkenheid, is een knap idee en verschafte talloze mogelijkheden die ten volle benut werden. De psychologische ontleding – onrechtstreeks van de vier hoofdpersonen via hun monologen, direct via wat hij hen over de bewoners laat vertellen – is boeiend. Landschap, beschrijving van het stadje zelf, de weersomstandigheden… alles is sfeerbepalend. Het verhaal zelf, dankzij de tekening van de karakters en de gemeenschap, is tenslotte geloofwaardig, pijnlijk realistisch. Men kan zich best voorstellen dat het ongeval in Texas in 1989 dergelijke impact had op de gemeente Alton. “Een stad die zijn kinderen verliest, verliest zijn betekenis” laat Banks nog zeggen. Het ligt voor de hand dat we even denken aan het ongeval van 13 maart 2012 te Sers in Zwitserland waar 28 personen – 22 kinderen – het leven lieten, schoolkinderen uit Lommel en Heverlee. Deze plaatsen kunnen niet vergeleken worden met een Amerikaans stadje in de Adirondacks maar dat ook daar de tragiek nu nog nazindert is een feit. 

Johan de Belie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.