“Citizen Kane”, de film van Orson Welles, wordt beschouwd als “de beste film aller tijden”.

“Kane” is meer dan een halve eeuw na zijn release inderdaad nog steeds een inspirerender werkstuk dan elk gesofisticeerd Hollywood‑product van deze tijd. Hij markeerde volgens de Franse filosoof en filmtheoreticus Gilles Deleuze het begin van de cinematografische moderniteit. Bijgestaan door een geniale fotograaf (Gregg Toland) en een uitstekende scenarist (Herman Mankiewicz, de oudere broer van de latere filmregisseur Joe), maakte “Awsome” Welles een onvergetelijk opus. Het smolt het beste van de filmtechniek en het beste van de verhaaltechniek samen in een razend intelligente, terugblikkende pseudo‑biografie van een niet te stuiten krantenmagnaat.
Het beroemdste debuut uit de filmgeschiedenis heeft raakpunten met diverse genres, maar is allereerst een psychologisch mysterie, opgebouwd rond het beroemde laatste woord dat de stervende krantenmagnaat Charles Foster Kane over de lippen komt. De film is grandioos vanaf de eerste scènes, van de glazen bol die aan splinters valt (en symbool is voor het versplinterde verhaal van de film), de parodie van de ‘March of time’ journaalbeelden tot en met de poging van de detective‑reporter om het tragische verhaal van Kane te ontsluieren in al zijn wreedheid, pathetiek en holle praal. Het is een bitter‑ironische illustratie van de Amerikaanse succes‑story, die eindigt in eenzaamheid, heimwee en dood.
Welles brengt het barokke materialisme van Kanes wereld tot leven in een virtuoze expressionistische symfonie. Zowel de fotografie (Gregg Toland), de montage (Robert Wise) als de sublieme score (Bernard Herrmann) waren destijds revolutionair.
In augustus 2002 werd “Citizen Kane” dus nog maar eens uitgeroepen tot de beste film aller tijden. Dit meesterwerk is niet meer weg te denken uit het canon van de filmgeschiedenis. De invloed van deze film op de ontwikkeling van het medium is zeer groot. Onder invloed van de Europese traditie, zoals het Duitse expressionisme en het Franse poëtische realisme, maakte Orson Welles een film die vernieuwend was op verschillende vlakken. Welles gebruikte vernieuwende cinematografische en narratieve technieken en experimenteerde met innovaties in fotografie en geluid. Zo zien we een onconventioneel gebruik van belichting, van overlappende geluidsmontage en het gebruik van deep focus cameratechniek en subjectieve camera. Deze film die mee de visuele stijl van de Amerikaanse film noir heeft bepaald, heeft ook heel wat controverse uitgelokt door de parallel die het hoofdpersonage Kane vertoonde met William Randolph Hearst, een invloedrijke krantenmagnaat en uitgever. “Citizen Kane” schetst dan ook het verhaal van een archetypische mediatycoon die we als kijker op een biografische manier leren kennen. Dat gebeurt echter op zo’n manier dat de film – die toch een aanklacht wil zijn tegen het kapitalistische systeem – uiteindelijk in de Sovjetunie verboden werd. Men vond daar immers dat Kane te sympathiek werd voorgesteld.

On the night the movie opened in San Francisco, Orson Welles found himself alone with William Randolph Hearst in an elevator at the city’s Fairmont Hotel. Aware that his father and Hearst were friends, Welles extended an invitation to the magnate to attend the film’s premiere. Hearst turned down the offer and, as he was about to exit the elevator at his floor, Welles remarked: “Charles Foster Kane would have accepted.” (*)

Kanes eerste vrouw kwam na de echtscheiding om het leven in een auto-ongeval, waarin ook hun zoon het leven liet. Dit wordt enkel gezegd in de film, niet getoond. In the original script, Kane’s son survives into adulthood and joins a radical group attempting to overthrow the government. 33 years after the film’s release Patricia Hearst – granddaughter of William Randolph Hearst – was kidnapped by and brainwashed into joining the radical Symbionese Liberation Army.

De echte Hearst huwde in 1903 met Millicent Veronica Willson (1882-1974), een danseres uit New York. Ze kregen vijf zoons, maar vanaf de jaren ’20 bekoelde de liefde. Millicent Hearst vestigde zich definitief in New York waar zij zich onledig hield met filantropie en kwam nog zelden naar Californië, waar hij sinds 1919 werd gezien met de toen 22-jarige Marion Davies. Zijn affaire met haar zou meer dan dertig jaar duren en wierp een grote schaduw over hun beider leven.
De mislukte operazangeres Susan Alexander (gespeeld door Dorothy Comingore) waarnaar Welles in “Kane” verwijst, is dus (o.a.) een referentie aan Marion Davies. Zij stond onder contract bij MGM omdat alle MGM-films dan op goede kritieken konden rekenen in de bladen van Hearst. Toch dient gezegd dat zij misschien wel een slechte zangeres, maar zeker geen slechte actrice was.

Orson Welles told filmmaker Peter Bogdanovich that he regretted how Marion Davies‘ reputation had suffered due to her popular misidentification with the character of Susan Alexander. Welles claimed that tycoon Harold Fowler McCormick’s lavish promotion of the opera career of his second wife was the direct influence for the character. “As for Marion [Davies],” Welles said, “she was an extraordinary woman – nothing like the character Dorothy Comingore played in the movie.” Years later, Welles wrote the introduction to Davies’ autobiography.

Hearst, op dat moment al 76, probeerde met alle middelen de film te verbieden, ook al omdat het kernbegrip “rosebud”, waarrond de film helemaal draait, volgens Gore Vidal zijn troetelnaampje was voor de clitoris van Marion (**). Hearst slaagde niet in zijn opzet, maar dankzij een lastercampagne in de door hem gecontroleerde pers, flopte de film toch en was het vooral gedaan met de carrière van wonderkind Orson Welles, die in de Hearst-pers o.a. een verhouding met de getrouwde Dolores del Rio werd aangewreven, evenals sodomie en (nog erger) communistische sympathieën!
Het dient trouwens gezegd dat Welles zelf ook niet erg populair was bij zijn collega’s. Met deze film over een hoogbegaafd maar autoritair en meedogenloos man, die precies daardoor ten val komt, had Welles zonder het te weten ook zijn eigen autobiografie verfilmd, aldus Robert Wise.
“Citizen Kane” werd weliswaar negen keer genomineerd voor de Academy Awards (zoals men weet worden deze uitgereikt door mensen “uit het vak”), maar bij elke nominatie werd-ie hartsgrondig uitgejouwd. Uiteindelijk kreeg de film slechts één oscar, namelijk die van het originele scenario met name voor Herman Mankiewicz en Welles zelf (***). Als men er echt wil uitspringen, dan dient men bijgevolg niet te zeggen dat “Citizen Kane geen museumstuk is, maar nu nog altijd leuker om naar te kijken dan naar eender welke grote film uit de geschiedenis”, want dat zegt toch iedereen, nee dan zeg je beter: “Dat zelfs in zijn verminkte versie Welles’ volgende film The magnificent Ambersons beter is dan Citizen Kane (Jonathan Rosenbaum).

Ronny De Schepper

(*) Het dient gezegd dat niemand minder dan Donald Trump meer “balls” had dan Hearst, want “Citizen Kane” is zijn lievelingsfilm, al kan de film net zo goed worden gezien als een parodie op mensen als Trump.

(**) The name ‘Rosebud’ came from Orson Welles himself, and was apparently inspired by a dog owned by an early girlfriend. The dog in question would spend hours sniffing itself, which fascinated Welles, hence the nickname “Rosebud”. Other reports claim screenwriter Herman J. Mankiewicz took the name from a bicycle he owned as a child.

(***) Orson Welles tried to buy out the screen credit of co-writer Herman J. Mankiewicz. Welles actually paid him several thousand dollars. However, the Writers Guild got wind of this and said that was not permitted. When Welles tried to get his money back, Mankiewicz had already spent it. In the 1970s, film critic Pauline Kael wrote an essay called “Raising Kane”. In it, she credited co-screenwriter Herman J. Mankiewicz for writing the entire script for this film, while alleging that Orson Welles “didn’t write one line of the shooting script.” However, this conclusion has very little factual basis, and was largely based on hearsay. However, it was Herman J. Mankiewicz who persuaded Orson Welles to make Citizen Kane, not vice versa. Welles never had a personal grudge against Hearst as Welles and Hearst never met. Welles never visited Hearst’s residence at San Simeon, as Mankiewicz had done. As a matter of fact, Mankiewicz, who was an alcoholic, was thrown out of a party by Hearst.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.