“Citizen Kane”, de film van Orson Welles, wordt beschouwd als “de beste film aller tijden”. Hij ging 85 jaar geleden in première.
“Kane” is tachtig jaar na zijn release inderdaad nog steeds een inspirerender werkstuk dan elk gesofisticeerd Hollywood‑product van deze tijd. Hij markeerde volgens de Franse filosoof en filmtheoreticus Gilles Deleuze het begin van de cinematografische moderniteit. Bijgestaan door een geniale fotograaf (Gregg Toland) en een uitstekende scenarist (Herman Mankiewicz, de oudere broer van de latere filmregisseur Joe), maakte “Awsome” Welles een onvergetelijk opus. Het smolt het beste van de filmtechniek en het beste van de verhaaltechniek samen in een razend intelligente, terugblikkende pseudo‑biografie van een niet te stuiten krantenmagnaat.
Het beroemdste debuut uit de filmgeschiedenis heeft raakpunten met diverse genres, maar is allereerst een psychologisch mysterie, opgebouwd rond het beroemde laatste woord dat de stervende krantenmagnaat Charles Foster Kane over de lippen komt. De film is grandioos vanaf de eerste scènes, van de glazen bol die aan splinters valt (en symbool is voor het versplinterde verhaal van de film), de parodie van de ‘March of time’ journaalbeelden tot en met de poging van de detective‑reporter om het tragische verhaal van Kane te ontsluieren in al zijn wreedheid, pathetiek en holle praal. Het is een bitter‑ironische illustratie van de Amerikaanse succes‑story, die eindigt in eenzaamheid, heimwee en dood.
Welles brengt het barokke materialisme van Kanes wereld tot leven in een virtuoze expressionistische symfonie. Zowel de fotografie (Gregg Toland), de montage (Robert Wise) als de sublieme score (Bernard Herrmann) waren destijds revolutionair.
In augustus 2002 werd “Citizen Kane” dus nog maar eens uitgeroepen tot de beste film aller tijden. Dit meesterwerk is niet meer weg te denken uit het canon van de filmgeschiedenis. De invloed van deze film op de ontwikkeling van het medium is zeer groot. Onder invloed van de Europese traditie, zoals het Duitse expressionisme en het Franse poëtische realisme, maakte Orson Welles een film die vernieuwend was op verschillende vlakken. Welles gebruikte vernieuwende cinematografische en narratieve technieken en experimenteerde met innovaties in fotografie en geluid. Zo zien we een onconventioneel gebruik van belichting, van overlappende geluidsmontage en het gebruik van deep focus cameratechniek en subjectieve camera. Deze film die mee de visuele stijl van de Amerikaanse film noir heeft bepaald, heeft ook heel wat controverse uitgelokt door de parallel die het hoofdpersonage Kane vertoonde met William Randolph Hearst, een invloedrijke krantenmagnaat en uitgever. “Citizen Kane” schetst dan ook het verhaal van een archetypische mediatycoon die we als kijker op een biografische manier leren kennen. Dat gebeurt echter op zo’n manier dat de film – die toch een aanklacht wil zijn tegen het kapitalistische systeem – uiteindelijk in de Sovjetunie verboden werd. Men vond daar immers dat Kane te sympathiek werd voorgesteld.
Op de avond dat de film in San Francisco in première ging, bevond Orson Welles zich alleen met William Randolph Hearst in een lift van het Fairmont Hotel. Omdat hij wist dat zijn vader en Hearst vrienden waren, nodigde Welles de magnaat uit voor de première. Hearst sloeg het aanbod af en, toen hij op het punt stond de lift op zijn verdieping te verlaten, merkte Welles op:
“Charles Foster Kane zou het wel geaccepteerd hebben.” (*)
Kanes eerste vrouw kwam na de echtscheiding om het leven in een auto-ongeval, waarin ook hun zoon het leven liet. Dit wordt enkel gezegd in de film, niet getoond. In het oorspronkelijke script overleeft Kanes zoon tot op volwassen leeftijd en sluit hij zich aan bij een radicale groep die de regering probeert omver te werpen. 33 jaar na de release van de film werd Patricia Hearst – kleindochter van William Randolph Hearst – ontvoerd en gehersenspoeld om zich aan te sluiten bij het radicale Symbionese Liberation Army.
De echte Hearst huwde in 1903 met Millicent Veronica Willson (1882-1974), een danseres uit New York. Ze kregen vijf zoons, maar vanaf de jaren ’20 bekoelde de liefde. Millicent Hearst vestigde zich definitief in New York waar zij zich onledig hield met filantropie en kwam nog zelden naar Californië, waar hij sinds 1919 werd gezien met de toen 22-jarige Marion Davies. Zijn affaire met haar zou meer dan dertig jaar duren en wierp een grote schaduw over hun beider leven.
De mislukte operazangeres Susan Alexander (gespeeld door Dorothy Comingore) waarnaar Welles in “Kane” verwijst, is dus (o.a.) een referentie aan Marion Davies. Zij stond onder contract bij MGM omdat alle MGM-films dan op goede kritieken konden rekenen in de bladen van Hearst. Toch dient gezegd dat zij misschien wel een slechte zangeres, maar zeker geen slechte actrice was. Orson Welles vertelde filmmaker Peter Bogdanovich dat hij het betreurde dat de reputatie van Marion Davies schade had geleden door de misvatting dat ze in de film vaak werd gelijkgesteld aan het personage Susan Alexander. Welles beweerde dat de extravagante promotie van de operacarrière van zijn tweede vrouw door zakenman Harold Fowler McCormick de directe inspiratiebron voor het personage was. “Wat Marion [Davies] betreft,” zei Welles, “ze was een buitengewone vrouw – totaal anders dan het personage dat Dorothy Comingore in de film speelde.” Jaren later schreef Welles de inleiding voor Davies’ autobiografie.
Hearst, op dat moment al 76, probeerde met alle middelen de film te verbieden, ook al omdat het kernbegrip “rosebud”, waarrond de film helemaal draait, volgens Gore Vidal zijn troetelnaampje was voor de clitoris van Marion (**). Hearst slaagde niet in zijn opzet, maar dankzij een lastercampagne in de door hem gecontroleerde pers, flopte de film toch en was het vooral gedaan met de carrière van wonderkind Orson Welles, die in de Hearst-pers o.a. een verhouding met de getrouwde Dolores del Rio werd aangewreven, evenals sodomie en (nog erger) communistische sympathieën!
Het dient trouwens gezegd dat Welles zelf ook niet erg populair was bij zijn collega’s. Met deze film over een hoogbegaafd maar autoritair en meedogenloos man, die precies daardoor ten val komt, had Welles zonder het te weten ook zijn eigen autobiografie verfilmd, aldus Robert Wise.
“Citizen Kane” werd weliswaar negen keer genomineerd voor de Academy Awards (zoals men weet worden deze uitgereikt door mensen “uit het vak”), maar bij elke nominatie werd-ie hartsgrondig uitgejouwd. Uiteindelijk kreeg de film slechts één oscar, namelijk die van het originele scenario met name voor Herman Mankiewicz en Welles zelf (***). Als men er echt wil uitspringen, dan dient men bijgevolg niet te zeggen dat “Citizen Kane geen museumstuk is, maar nu nog altijd leuker om naar te kijken dan naar eender welke grote film uit de geschiedenis”, want dat zegt toch iedereen, nee dan zeg je beter: “Dat zelfs in zijn verminkte versie Welles’ volgende film The magnificent Ambersons beter is dan Citizen Kane“ (Jonathan Rosenbaum).
Ronny De Schepper
(*) Het dient gezegd dat niemand minder dan Donald Trump meer “balls” had dan Hearst, want “Citizen Kane” is zijn lievelingsfilm, al kan de film net zo goed worden gezien als een parodie op mensen als Trump.
(**) De naam ‘Rosebud’ is afkomstig van Orson Welles zelf en was blijkbaar geïnspireerd door een hond van een van zijn eerste vriendinnen. De hond in kwestie bracht uren door met aan zichzelf te snuffelen, wat Welles fascineerde, vandaar de bijnaam “Rosebud”. Andere bronnen beweren dat scenarioschrijver Herman J.Mankiewicz de naam ontleende aan een fiets die hij als kind bezat.
(***) Orson Welles probeerde de credits voor het scenario van co-scenarist Herman J.Mankiewicz af te kopen. Welles betaalde hem zelfs enkele duizenden dollars. De Writers Guild kreeg hier echter lucht van en verklaarde dat dit niet was toegestaan. Toen Welles zijn geld probeerde terug te krijgen, had Mankiewicz het al uitgegeven. In de jaren zeventig schreef filmcriticus Pauline Kael een essay getiteld “Raising Kane”. Daarin schreef ze het volledige script van deze film toe aan co-scenarist Herman J.Mankiewicz , terwijl ze beweerde dat Orson Welles “geen enkele regel van het draaiboek had geschreven”. Deze conclusie heeft echter weinig feitelijke basis en is grotendeels gebaseerd op geruchten. Het was echter Herman J.Mankiewicz die Orson Welles overtuigde om Citizen Kane te maken, niet andersom. Welles koesterde geen persoonlijke wrok tegen Hearst, aangezien Welles en Hearst elkaar nooit hadden ontmoet. Welles heeft Hearsts residentie in San Simeon nooit bezocht, zoals Mankiewicz wel had gedaan. Mankiewicz, die alcoholist was, werd namelijk door Hearst van een feest verwijderd.
dagelijks iets degelijks 