Venusberg, de tweede roman van Anthony Powell (na Afternoon men), verscheen in oktober 1932 bij de Londense uitgeverij Gerald Duckworth & Co. Een preciezere publicatiedatum heb ik niet kunnen achterhalen. Wel is er een interessante aanwijzing: Powell signeerde een exemplaar voor Tony Balston op 6 oktober 1932 en een ander voor Edith Sitwell op 17 oktober 1932. Het boek was dus uiterlijk op die eerste datum verschenen. Het omslagontwerp was van Misha Black. (chatgpt)
Ik heb destijds “Afternoon men” niet uitgelezen. Maar “A dance to the music of time” heb ik wél graag gelezen. Wat hebben zijn vroegste werken niet wat die cyclus wél heeft?
Ik denk dat het antwoord vooral te zoeken is in één woord: diepgang. Maar niet noodzakelijk psychologische diepgang in de traditionele betekenis. Powell heeft in A Dance to the Music of Time iets gevonden wat in zijn vroege romans nog grotendeels ontbreekt: de mogelijkheid om mensen te volgen terwijl de tijd hen verandert.
Er zijn volgens mij vier belangrijke verschillen.
1. De personages krijgen een geschiedenis
In Afternoon Men (1931) ontmoeten we een groep jonge Londenaars die feestjes bezoeken, drinken, flirten en zich vervelen. Ze zijn geestig en Powell observeert hen met een scherp oog, maar ze blijven grotendeels gevangen in het ogenblik.
In A Dance gebeurt iets heel anders. Nick Jenkins ontmoet mensen die hij tientallen jaren later opnieuw tegenkomt. We zien hoe hun levens verlopen, hoe hun ambities mislukken, hoe hun relaties veranderen en hoe ze ouder worden.
Widmerpool is daarvan misschien het mooiste voorbeeld. Zijn evolutie van een wat potsierlijke schoolkameraad tot een man met een indrukwekkende maatschappelijke carrière is op zichzelf al een meesterlijke roman binnen de roman.
2. De ironie wordt milder en tegelijk subtieler
De vroege Powell is soms behoorlijk scherp, zelfs een beetje venijnig. Hij kijkt naar zijn personages alsof hij ze van buitenaf observeert.
In A Dance is de ironie veel complexer. Jenkins lacht met zijn medemensen, maar hij is ook betrokken bij hun levens. Hij begrijpt hen niet altijd, en dat hoeft ook niet.
Dat levert een bijzondere combinatie op: humor, mededogen en soms regelrechte melancholie.
3. De wereld wordt veel groter
Afternoon Men speelt zich af in een vrij beperkte Londense bohémienwereld.
In A Dance krijgen we een panorama van de Engelse samenleving: aristocraten, kunstenaars, journalisten, politici, militairen, zakenlieden en allerlei zonderlinge figuren die elkaar op de meest onverwachte momenten ontmoeten.
En het merkwaardige is dat Powell die wereld nooit echt hoeft uit te leggen. Hij laat ze gewoon functioneren.
4. De stijl krijgt meer ademruimte
Dit vind ik misschien wel het belangrijkste verschil.
In Afternoon Men is de stijl nog sterk beïnvloed door het toenmalige modernisme: korte zinnen, snelle dialogen, abrupte overgangen.
In A Dance ontwikkelt Powell zijn heel herkenbare, soms bijna omzichtige vertelstijl. Hij kan een kleine sociale gebeurtenis uitvoerig beschrijven, waarbij de eigenlijke betekenis pas enkele bladzijden later duidelijk wordt.
Die stijl past perfect bij zijn onderwerp: de ondoorgrondelijkheid van menselijke verhoudingen.
De ontwikkeling is overigens al zichtbaar in Venusberg (1932). Daar zijn de personages complexer en is de beschrijving minder hoekig dan in het debuut.
Mijn conclusie: ik zou Afternoon Men niet noodzakelijk als een mislukte voorloper beschouwen. Het is een boek van een jonge schrijver die zijn wereld al behoorlijk goed kent, maar nog niet de literaire vorm heeft gevonden om die wereld ten volle tot leven te brengen.
En misschien is er nog iets anders: in A Dance is de tijd zelf een personage geworden. Mensen veranderen, verdwijnen, keren terug en blijken soms helemaal anders te zijn dan we ons hen herinnerden.
Dat maakt de cyclus uiteindelijk veel meer dan een verzameling geestige observaties over de Engelse hogere middenklasse.
Ik ben trouwens benieuwd of je bij Powell ook die bijzondere ervaring had dat je naarmate de cyclus vorderde, steeds meer gehecht raakte aan personages die je aanvankelijk nauwelijks interessant vond. Dat is een van zijn grote verworvenheden.
Die laatste opmerking is zeer juist en ook hier kan Widmerpool als het beste voorbeeld dienen. Toen hij geïntroduceerd werd in de roman als iemand waarvoor de ik-persoon noch sympathie noch antipathie voelde, waarvoor hij eigenlijk helemaal niets voelde, vroeg ik me af waarom hij er dan zoveel bladzijden aan besteedde, maar dat bleek later dus op zijn pootjes te vallen. Daarom ben ik ook blij dat je aanstipt dat “Venusberg” al een beetje van die trekjes heeft, waardoor ik het deze keer misschien toch nog graag zal lezen…
Dat vind ik een bijzonder mooie observatie over Widmerpool. En eigenlijk raakt ze aan de kern van Powells vertelkunst.
Jenkins geeft Widmerpool aanvankelijk nauwelijks enige betekenis. Hij is een wat onbeholpen, sociaal onaantrekkelijke schoolkameraad. Maar Powell investeert in hem een hoeveelheid aandacht die op dat moment bijna buiten verhouding lijkt. Pas veel later begrijp je dat die ogenschijnlijke onverschilligheid van Jenkins juist ruimte laat voor een van de fascinerendste personageontwikkelingen uit de hele cyclus.
Er zit bovendien een prachtige paradox in: Widmerpool wordt maatschappelijk steeds belangrijker, maar als mens wordt hij niet noodzakelijk sympathieker. En toch ga je hem als lezer steeds interessanter vinden.
Wat Venusberg betreft: ik zou het zeker een kans geven. Niet met de verwachting dat je al de rijkdom van A Dance to the Music of Time zult aantreffen, maar wel met de nieuwsgierigheid om te ontdekken hoe Powell zijn latere vertelkunst aan het ontwikkelen was.
En misschien herken je er al iets in van dat typische Powelliaanse procédé: een personage dat aanvankelijk nauwelijks opvalt, maar waarvan je achteraf beseft dat je er veel meer aandacht aan had moeten besteden.
Dat is een van de geneugten van Powell lezen.
Wat betekent overigens de titel? Een Venusheuvel ken ik natuurlijk, maar een Venusberg…?
Dat is een heel begrijpelijke verwarring! Venusberg heeft inderdaad niets te maken met de anatomische Venusheuvel. Het is een verwijzing naar een oude Duitse sage: de sage van Tannhäuser en de Venusberg.
De sage van Tannhäuser
Volgens de middeleeuwse legende wordt de ridder en minnezanger Tannhäuser verleid door de liefdesgodin Venus. Hij verblijft zeven jaar in haar onderaardse verblijf, de Venusberg, waar hij zich overgeeft aan wellust en zinnelijk genot.
Uiteindelijk krijgt hij genoeg van dat bestaan en wil hij terugkeren naar de gewone wereld. Hij gaat op bedevaart naar Rome om vergiffenis te vragen voor zijn zonden.
De sage werd vooral bekend door Richard Wagners opera Tannhäuser (1845).
En wat doet Powell ermee?
Hier wordt het interessant.
Powell gebruikt als motto voor zijn roman een citaat uit een Baedeker-reisgids:
“Here, according to popular tradition, is situated the grotto of Venus, into which she enticed the knight Tannhäuser; fine view from the top.”
De Venusberg is dus oorspronkelijk een mythische berg, maar bij Powell krijgt de naam een ironische betekenis.
Zijn roman speelt zich af in de diplomatieke en journalistieke kringen van een niet nader genoemd Baltisch land. De jonge Engelse journalist Lushington komt terecht in een wereld van feestjes, amoureuze verwikkelingen, verleidingen en nogal dubieuze figuren.
Je zou de titel dus vrij associatief kunnen vertalen als de berg van de verleiding.
En dat past eigenlijk uitstekend bij Powell: achter de schijnbaar mondaine wereld van zijn personages schuilt een nogal ontnuchterende werkelijkheid.
Nog een aardigheidje: de Venusberg uit de sage wordt traditioneel gelokaliseerd bij de Hörselberg in Thüringen, in de omgeving van Eisenach. Dat is dus geen verzonnen geografische naam.
ChatGPT
