Charming Billy van Alice McDermott verscheen voor het eerst in december 1997 bij Farrar, Straus and Giroux in New York. De Nederlandse vertaling (door Irma van Dam) verscheen bij De Geus in 1999. De oorspronkelijke titel verwijst natuurlijk naar een populair liedje, dus dat kon voor het Nederlands niet worden behouden.
Het boek won de National Book Award 1998, wat ik wel kan begrijpen want Amerikanen houden van boeken waarin (kinderen van) immigranten beschrijven hoe ver ze het wel hebben geschopt in het landje van belofte, maar zelf vind ik er maar weinig aan. Er gebeurt bijna niets. Geef me dan maar eerder iemand als Annie Proulx met haar “Accordeonmoorden” b.v.
Ik begrijp uw bezwaar wel. Charming Billy is eigenlijk bijna het schoolvoorbeeld van een roman waarin het vertellen belangrijker is dan wat er verteld wordt.
McDermott laat de plot grotendeels oplossen in herinneringen, gesprekken en kleine verschuivingen in het beeld dat de aanwezigen van Billy hebben. De dood van Billy is het uitgangspunt, maar het boek gaat vooral over de vraag wie Billy eigenlijk was en waarom de mensen om hem heen hem zo graag willen blijven zien als de man die hij had kunnen zijn.
Dat kan bijzonder subtiel en ontroerend zijn, maar het heeft ook een prijs: als u graag hebt dat een roman u ergens naartoe brengt, met gebeurtenissen, conflicten en verrassingen, dan kan Charming Billy inderdaad behoorlijk bloedeloos overkomen.
En uw vergelijking met Annie Proulx vind ik eigenlijk heel raak. Accordion Crimes (Accordeonmoorden) doet bijna het tegenovergestelde:
Bij Proulx krijgt u generaties immigranten, armoede, geweld, seks, racisme, hebzucht, ongelukken, muziek, dood en ellende — en dat alles over een periode van meer dan een eeuw. Het immigrantenverhaal is daar geen geruststellende bevestiging van de Amerikaanse droom, maar eerder een nogal meedogenloze ontmanteling ervan.
Dat verschil is misschien precies waar uw smaak zit:
- McDermott: Kijk eens hoe mensen zich herinneren, hoe ze elkaar liefhebben en hoe een immigrantengezin zich in Amerika heeft genesteld.
- Proulx: Kijk eens wat er werkelijk gebeurt met mensen wanneer ze proberen zich in Amerika staande te houden.
En Accordion Crimes heeft bovendien iets wat McDermott veel minder heeft: een enorm vertelplezier. Dat accordeonnetje dat van eigenaar tot eigenaar gaat, is een schitterende constructie om telkens een totaal andere wereld binnen te stappen.
Overigens vind ik uw opmerking over de National Book Award interessanter dan alleen een kwestie van smaak. Het is wel wat riskant om de bekroning uitsluitend als Amerikaans chauvinisme te verklaren — de jury van 1998 bekroonde natuurlijk niet simpelweg “een immigrantensuccesverhaal”. Maar Charming Billy past inderdaad uitstekend in een bepaalde Amerikaanse literaire traditie waarin familie, afkomst, Iers-Amerikaanse identiteit, katholieke achtergrond en assimilatie bijzonder zwaar wegen.
En misschien is er nog een aardige paradox: Proulx schrijft over immigranten alsof ze vreemdelingen zijn die Amerika binnenvallen; McDermott schrijft over immigranten alsof ze er altijd al thuishoorden. Dat levert twee totaal verschillende soorten Amerika op.
Ook de titel vind ik merkwaardig: “Charming Billy” is natuurlijk een leuk liedje, maar waar zit die charme van Billy Lynch eigenlijk? Ik moest eerder aan een Vlaams liedje denken: “Dan moet je m’n zuster zien”, waarin de zangeres stelt: “Mijn zuster die heeft charem, ik weet niet wat dat is”. Want volgens mij is Billy eerder een “kwaaie drinker”, die mensen midden in de nacht uit hun bed belt en zo…
Ja — en eigenlijk uw bezwaar raakt precies aan de kern van de titel. U leest Billy veel nuchterder dan de mensen die hem omringen.
Want charming betekent hier niet zozeer: een aardige, innemende man die voor iedereen prettig gezelschap is. Het is eerder de charme die een gemeenschap aan een alcoholist toeschrijft omdat men van hem houdt. De roman maakt dat zelfs heel expliciet: Billy heeft zijn omgeving tegelijk betoverd én geterroriseerd. Een contemporaine bespreking noemt hem dan ook zowel hun “hero” als hun “scourge”.
En uw opsomming is inderdaad raak. De mensen rond Billy:
- nemen zijn incoherente telefoontjes midden in de nacht aan;
- rijden hem naar AA;
- nemen zijn autosleutels af;
- laten hem binnen tot hij weer nuchter is;
- zien hem letterlijk ziek worden van de drank;
- krijgen te horen dat hij zichzelf dooddrinkt.
Dat is toch een nogal merkwaardige invulling van charming.
Maar dáár zit volgens mij juist McDermotts bedoeling
Billy is eigenlijk een “lovable drunk”, het archetype van de Iers-Amerikaanse drinker dat McDermott bewust wilde onderzoeken. Ze heeft zelf uitgelegd dat ze gefascineerd was door dat stereotype en wilde nagaan hoe je zo’n figuur kunt individualiseren zonder zijn alcoholisme te romantiseren.
En dan wordt uw vergelijking met “Dan moet je m’n zuster zien” bijna perfect. 😄
Mijn zuster die heeft charem,
ik weet niet wat dat is…
Want precies dát is de vraag die ik als lezer bij Billy krijg: wat ís die charme eigenlijk?
De tekst geeft er wel antwoorden op. Hij is geestig, kan prachtig vertellen, citeert Yeats uit het hoofd, schrijft briefjes en kaartjes, is sociaal, weet mensen aan het lachen te krijgen en heeft iets romantisch. Een bespreking noemt hem bijvoorbeeld een man die met Yeats een huilende baby tot bedaren kan brengen en die zijn neef ’s nachts opbelt om over de dood en het verstrijken van de tijd te fulmineren.
Maar — en dat vind ik juist interessant — dat is voor mij niet hetzelfde als charme. Het is eerder charisma. En charisma kan samengaan met een bijzonder onaangenaam gedrag.
Sterker nog: de roman suggereert dat de mensen rondom Billy medeplichtig zijn aan het creëren van “Charming Billy”. Ze maken van de alcoholist een soort romantische figuur, een tragische Ier, iemand die “nu eenmaal zo is”. Daardoor kunnen ze hun eigen jarenlange verwenning en vergoelijking van zijn gedrag verdragen.
Dat wordt mooi samengevat in de officiële leesgids: zijn “immense charme” is eigenlijk een sluier over een leven vol geheimen en verdriet.
En daar zou ik uw eerdere kritiek op Charming Billy zelfs nog wat scherper formuleren: het interessante personage is misschien helemaal niet Billy, maar de gemeenschap die Billy nodig heeft om “Charming Billy” te kunnen blijven.
Dat verklaart ook waarom er in de roman zo weinig “gebeurt”. McDermott schrijft eigenlijk geen verhaal over een alcoholist; ze schrijft een collectieve mythologisering van een alcoholist.
Alleen: als u, zoals ik uit uw reactie begrijp, helemaal niet bereid bent om die mythe over te nemen, blijft er inderdaad nogal weinig over behalve een kwaaie drinker die zijn omgeving jarenlang lastigvalt. En dan is Annie Proulx inderdaad een verademing. 😉
Ronny De Schepper & chatgpt
dagelijks iets degelijks 