William Wyler (1902-1981)

Het is vandaag al 45 jaar geleden dat de Amerikaanse filmregisseur William Wyler is overleden. Hij stond bekend als een van de meest perfectionistische filmmakers van zijn tijd, die volledige controle over het maken van de film eiste en zijn acteurs tot het uiterste kon drijven. Zelfs de eenvoudigste scène moest meerdere malen worden opgenomen. Hieraan hield hij de bijnaam “90-Take Wyler” over.

Hij werd geboren als Wilhelm Weiller in het Duitse Mülhausen (tegenwoordig Mulhouse, Frankrijk), als zoon van een Zwitserse vader en een Duitse moeder. Hij ging naar school in Lausanne, Zwitserland, en leerde viool spelen aan het conservatorium van Parijs. Zijn moeder was een nicht van Carl Laemmle, de oprichter van Universal Studios. Wyler zou Laemmle in Parijs hebben ontmoet, die hem daar een baan zou hebben aangeboden bij Universal.
In 1920, op 18-jarige leeftijd, emigreerde hij alleszins naar het hoofdkwartier van Universal in New York, waar hij ging werken op de publiciteitsafdeling. In 1922 trok hij verder naar Californië, waar hij op de set begon te werken, eerst als de persoon die moest zorgen voor de rekwisieten. Hij werkte zich snel op in het bedrijf en in 1923 was hij assistent-regisseur van The Hunchback of Notre Dame, met Lon Chaney in de titelrol en productieassistent van de eerste filmversie van Ben-Hur in 1925. In 1925 regisseerde hij ook zijn eerste eigen film, de western Crook Buster. Hierna maakte hij meer dan veertig B-westerns, eerst korte two-reelers, later ook lange speelfilms. Begin jaren dertig mocht hij films van hogere kwaliteit maken, waaronder Hell’s Heroes (1930).
In het midden van de jaren dertig verliet Wyler Universal en begon hij een samenwerking met de onafhankelijke filmproducent Samuel Goldwyn. De eerste film die hij voor Goldwyn maakte was These Three uit 1936, gebaseerd op het controversiële toneelstuk The Children’s Hour van Lillian Hellman. Deze film was tevens zijn eerste samenwerking met cameraman Gregg Toland, die later vaker met Wyler zou samenwerken. Zijn volgende film voor Goldwyn, Dodsworth, was een groot succes en betekende Wylers eerste Oscarnominatie.

WUTHERING HEIGHTS

Ook regisseerde hij de doorbraakfilm van Laurence Olivier, Wuthering Heights uit 1939. Vivien Leigh wilde de hoofdrol spelen, naast haar geliefde, maar de studiobazen besloten dat de rol naar Merle Oberon moest gaan. Later boden ze Leigh de rol van Isabelle Linton aan, maar ze weigerde en Geraldine Fitzgerald werd gecast. En aangezien “ouderwetse” personages ook vaak door Britten werden vertolkt, kreeg David Niven de rol van Edgar Linton aangeboden. David Niven zag op tegen de film, niet alleen omdat hij een ondankbare bijrol speelde, maar ook omdat hij ertegenop zag om weer met William Wyler samen te werken. Merle Oberon, die zijn vrouw Catherine Earnshaw speelde, voelde zich ongemakkelijk bij Niven na het einde van hun jaar lange liefdesaffaire in 1936. Geen wonder dat beide hoofdrolspelers met een gevoel van ellendigheid aan de opnames begonnen, omdat ze hun geliefden in Engeland moesten achterlaten. Olivier miste zijn verloofde Vivien Leigh en Merle Oberon was net verliefd geworden op filmproducent Alexander Korda. Merle Oberon en Laurence Olivier kregen daardoor een hekel aan elkaar. De legende wil dat toen regisseur William Wyler na een bijzonder romantische scène “Cut!” riep, Oberon terugschreeuwde naar haar tegenspeler: “Zeg hem dat hij moet ophouden met naar me te spugen!”
Laurence Olivier daarentegen raakte steeds meer geïrriteerd door William Wylers uitputtende manier van filmen. Na nog een opname zou hij hebben uitgeroepen: “In godsnaam, ik heb het zittend gedaan. Ik heb het met een glimlach gedaan. Ik heb het met een grijns gedaan. Ik heb het gedaan terwijl ik aan mijn oor krabde. Ik heb het gedaan met mijn rug naar de camera. Hoe wil je dat ik het nog doe?” Wylers antwoord was: “Ik wil het beter.” Echter, Olivier zou later hebben gezegd dat Wyler hem leerde in een film te acteren.

THE LETTER
Wyler draaide verder drie films met Bette Davis in de hoofdrol. Eerst Jezebel (1938) en daarna The Letter (1940), naar een verhaal van Somerset Maugham. Bette Davis noemde de film “een magnifieke film”, grotendeels dankzij de regie van William Wyler. Ze beschouwde de openingsscène als een van de mooiste die ze ooit had gezien. Jack L.Warner had William Wyler oorspronkelijk gevraagd om James Stephenson auditie te laten doen voor de rol van de advocaat. Wyler was verrast hoe geschikt Stephenson was voor de rol en was vervolgens verbijsterd toen Warner aarzelde om hem te casten, bezorgd over de naamsbekendheid van de acteur. Wyler stond erop hem te behouden, waardoor hij in de bizarre positie terechtkwam dat hij moest vechten voor de casting van een acteur die Warner oorspronkelijk had voorgesteld. Bovendien, zo vertelde Bette Davis, raakte Stephenson tijdens de opnames vaak in conflict met William Wyler en verliet hij uit frustratie af en toe de set. Ze herinnerde zich: “Elke keer als Jimmy wegging, rende ik achter hem aan en zorgde ervoor dat hij terugkwam, zeggend: ‘Het zal de moeite waard zijn, Jimmy – ga niet weg. Je zult onder Wylers regie de beste prestatie van je carrière leveren.'” Elke keer keerde Stephenson terug naar de set en werden de opnames hervat. Hoe dan ook, slechts enkele maanden na de release van de film overleed James Stephenson plotseling aan een hartaanval op 53-jarige leeftijd.

THE LITTLE FOXES
In 1941 moest Bette Davis op haar eentje “The little foxes” schragen, de verfilming door William Wyler van alweer een toneelstuk van Lillian Hellman (Dorothy Parker schreef mee aan het scenario). Het werd een emblematische rol voor haar, namelijk die van een regelrechte feeks en deze typering zou een schaduw werpen over haar glamoureuze verleden. Eigenlijk herinneren we ons haar eerder als feeks dan als diva.
De titel is afkomstig uit de bijbel, meer bepaald uit het Hooglied van Salomon. In het Engels gaat het als volgt: “Catch for us the foxes, the little foxes that ruin the vineyards, our vineyards that are in bloom.” Het is een symbool voor diegenen die na de Civil War (het stuk speelt zich af rond de eeuwwisseling in 1900) rijk geworden zijn door de uitbuiting van de vrijgelaten zwarten. Zij potten hun geld ook op en investeren niet b.v. in nieuwe werkgelegenheid. Op die manier “they ruin the vineyard”. Regina, het personage van Bette Davis, is hiervan dus een voorbeeld, maar zij doet er nog een schepje bovenop door haar man (Herbert Marshall) de dood in te jagen en haar twee broers (Charles Dingle en Carl Benton Reid) aan haar wil te onderwerpen. Dat haar gehoorzame dochter (Teresa Wright) haar op het einde echter achterlaat en er met een journalist (Richard Carlson) vandoor gaat i.p.v. met de nietsnut van de zoon van Regina’s broer (Dan Durya), voor wie ze bestemd was, wijst erop dat het rijk van “the little foxes” op apegapen ligt…

MRS.MINIVER
Voor Mrs.Miniver uit 1942 won Wyler zijn eerste Oscar. De film won tevens de Academy Award voor Beste Film. Mrs.Miniver, een film over een Engelse middenstandsfamilie die probeert het hoofd te bieden aan de heersende oorlog, hielp Amerikanen betrokken te raken bij de Tweede Wereldoorlog en de kant te kiezen van de Engelsen. Na Mrs.Miniver werd Wyler officier bij de Amerikaanse luchtmacht en werd hij verbonden aan de in Engeland gestationeerde bommenwerpergroep. Tijdens de oorlog verloor hij het gehoor aan zijn rechteroor. In het leger nam hij tevens de documentaires The Memphis Belle: a Story of a Flying Fortress (1944) en Thunderbolt! op. Wyler kreeg voor zijn verdiensten in de oorlog de rang van luitenant-kolonel en een eremedaille. Na zijn terugkeer uit de oorlog nam hij de film The Best Years of Our Lives (1946) op, het verhaal van drie oorlogsveteranen die terugkeren uit de oorlog en weer proberen te wennen aan het alledaagse leven. Net als Mrs.Miniver won ook deze film de Academy Award voor Beste Film en kreeg Wyler zijn tweede Oscar voor Beste Regisseur.

THE HEIRESS
Na de oorlog nam Wyler steeds meer ook het productieproces van zijn films op zich. Zo draaide hij in 1949 “The heiress” met Olivia de Havilland, Montgomery Clift en Ralph Richardson. Deze film is gebaseerd op “Washington square” van Henry James. Een rijke weduwnaar, Dr.Sloper, prent zijn dochter in dat ze alleen voor fortuinjagers aantrekkelijk is. Die voorspelling blijkt uit te komen en zij zint op wraak. Zowel op haar liefdeloze vader als op haar trouweloze minnaar. Aaron Copland schreef erg ongeïnspireerde muziek voor deze film, waarvoor hij zich baseerde op het thema van “Plaisir d’amour”. Andere films uit zijn naoorlogse tijd zijn Detective Story (1951), The Desperate Hours (1955, met Humphrey Bogart) en Friendly Persuasion (1956), een pacifistische western van scenarist Michael Wilson (die echter niet op de generiek voorkwam omdat hij op de zwarte lijst stond).

ROMAN HOLIDAY

Ook regisseerde hij Audrey Hepburn in haar eerste, meteen Oscarwinnende hoofdrol in Roman Holiday (1955). Ook scenarist Dalton Trumbo kreeg er een oscar voor in… 1993, vijftien jaar na zijn dood. Aangezien Trumbo van 1951 tot 1960 op de Zwarte Lijst van Joseph McCarthy stond, werkte hij immers met een “front”, d.i. een stroman die ervoor zorgde dat geschrapte scenaristen toch nog aan de slag konden. “The Front” is trouwens een film van Martin Ritt uit 1976 met in de titelrol Woody Allen. Het scenario was geschreven door Walter Bernstein, die net als de acteurs Zero Mostel, Herschel Bernardo, Joshua Shelley en Lloyd Gough eveneens tot de uitgestotenen behoorde. En zo kwam het dat de oscar die Trumbo voor “Roman holiday” kreeg, oorspronkelijk in ontvangst genomen werd door zijn vriend Ian McClellan.

THE BIG COUNTRY
De mannelijke hoofdvertolker Gregory Peck werkte opnieuw samen met regisseur William Wyler in de epische western 
The Big Country (1958), die hij mede produceerde. 
Gregory Peck en William Wyler waren een paar jaar eerder bevriend geraakt en konden het goed met elkaar vinden tijdens de opnames van Roman Holiday (1953), maar tijdens deze filmopnames botsten ze herhaaldelijk. De ruzie tussen Gregory Peck en regisseur Wyler ontstond doordat Peck, zoals gebruikelijk bij veel andere regisseurs, steeds weer om heropnames vroeg. Hij streefde naar absolute perfectie voor zijn rol. Nadat Peck op een dag na een heftige ruzie woedend van de set was gerend, vertelde Wyler aan de pers: “Ik zou Peck voor geen miljoen dollar meer regisseren, en dat mag je gerust citeren.” Drie jaar later legden ze het bij, maar Wyler en Peck maakten, zoals de regisseur had beloofd, nooit meer samen een film. Peck castte zichzelf perfect als de rechtschapen Jim McKay, die zijn integriteit tracht te bewaren tussen de twee rivaliserende clans van Charles Bickford en Burl Ives. Volgens Gregory Peck was het de bedoeling van regisseur William Wyler dat de film een ​​linkse allegorie op de Koude Oorlog zou zijn. Peck was van mening dat de Verenigde Staten na de Tweede Wereldoorlog goede betrekkingen met de Sovjet-Unie en China hadden moeten onderhouden. Toenmalig president Dwight D. Eisenhower vertoonde de film vervolgens vier keer achter elkaar in het Witte Huis en noemde het “simpelweg de beste film ooit gemaakt. Mijn absolute favoriete film.” Het knapste is de interactie met Charlton Heston. Aanvankelijk weigerde hij de rol van ranchopzichter Steve Leech omdat hij de rol te klein vond. Zijn agent overtuigde hem er echter van dat het de moeite waard zou zijn, alleen al voor de kans om met Gregory Peck en William Wyler samen te werken. Charlton wordt hier terecht als een gunslinger geportretteerd, maar Wyler zal dit zogezegde onrecht herstellen met de onmiddellijk daaropvolgende verfilming van “Ben-Hur”.
Ook opvallend is dat de “love interest” hier nog tijdens de film van focus verandert (van de grillige “Baby Doll”-achtige figuur van Carroll Baker naar de meer volwassen Jean Simmons): in westerns, waarin vrouwen meestal aan de haren naar de grot van hun caveman worden gesleept, een uitzonderlijke situatie. Nochtans, Jean Simmons was zo getraumatiseerd door de ervaring tijdens het maken van de film dat ze er jarenlang niet over wilde praten, tot ze eind jaren tachtig in een interview onthulde: “We leerden onze tekst, kregen dan een herschrijving, bleven de hele nacht op om de nieuwe versie te leren, en kregen de volgende ochtend nóg een herschrijving. Het maakte acteren bijna onmogelijk.”
Ook een pluim voor de wijdse, “grandioze” muziek van de mij voor de rest onbekende Jerome Moross. Als ik zijn carrière op de Internet Movie Database overloop, is het meest opvallende wat steeds terugkeert: “orchestrator – uncredited”. Dit lijkt me dus typisch zo’n man die altijd in de schaduw werkt, maar die toch de productie “schraagt”. De redactiesecretaris onder de filmcomponisten zeg maar… Regisseur William Wyler had nochtans een absolute hekel aan  de muziek van Jerome Moross voor “The Big Country” en stond erop een andere componist in te huren om het werk te herschrijven. Maar het publiek tijdens de voorvertoningen was zo enthousiast over de muziek, met name het openingsthema, dat hoofdrolspeler en coproducent Gregory Peck Wyler wist over te halen om van gedachten te veranderen. Moross verdiende vervolgens een Oscarnominatie en zijn muziek voor “The Big Country” wordt nu nog altijd beschouwd als een van de klassieke westernsoundtracks.

BEN-HUR
Het historische epos Ben-Hur uit 1959, met Charlton Heston in de titelrol, werd een van de succesvolste films aller tijden. De film haalde $74 miljoen op, waarmee het in 1959 de op drie na best bezochte film aller tijden werd. Ook haalde de film elf van de twaalf Oscars op waarvoor hij was genomineerd, waaronder alweer een Oscar voor Beste Regisseur voor Wyler. Het recordaantal van elf Oscars is sindsdien twee keer geëvenaard, door Titanic en The Lord of the Rings: The Return of the King. Ben-Hur wordt zowat elk jaar heruitgezonden omwille van Goede Vrijdag (de kruisiging van Christus komt er inderdaad in voor), maar het is zeker niet het moraliserend-religieuze aspect dat deze film het zien waard maakt. Nee, eigenlijk draait het maar om één sequentie (allé, ‘k zal het toegeven: om twéé, de zeeslag mag er ook wel zijn) en dat zijn natuurlijk de fameuze wagenrennen, waarbij de kleurloze Ben-Hur het moet opnemen tegen de Schone Slechterik, Massala. Akkoord, het zal wel geholpen hebben dat deze rol werd vertolkt door Stephen Boyd (ik zat toen nog in mijn pré-heteroseksuele periode), maar toen ik volwassen werd en hoorde dat Charlton Heston (de vertolker van Ben-Hur) tevens de woordvoerder is van de wapenlobby in de Verenigde Staten, dan was ik toch wel fier dat ik met plezier de rollen van beiden in die wedstrijd had omgedraaid! Gore Vidal schreef met medeweten van William Wyler en Stephen Boyd (maar niet van Charlton Heston) overigens een homoband tussen Ben-Hur en Messala. Het werd zelfs tot de gangmaker van het conflict gepromoveerd: men liet veronderstellen dat ze in hun jeugd “intieme vrienden” geweest waren en bij het weerzien wil de “decadente” Romein Messala die relatie verderzetten. Als Ben-Hur dit weigert, neemt Messala wraak.
Het oorspronkelijke boek van Lewis Wallace was eigenlijk een aanklacht tegen de slavernij. Wallace was immers een generaal die aan de zijde van de Noordelijken in de secessieoorlog had gevochten en daaraan een trauma van het bloedvergieten had overgehouden. Van “Ben-Hur” bestond dus al een “stille” versie, en wel door Fred Niblo uit 1925, waaraan Wyler als productie-assistent had meegewerkt. Het merkwaardige hieraan is dat de scènes waarin Christus voorkomt met de hand werden ingekleurd! In de film van Wyler wordt de rol van Christus vertolkt door Claude Heater. Die Heater zal men echter vruchteloos op de aftiteling zoeken. Blijkbaar vond men dat ook een manier om van de rol van Christus iets speciaals te maken.

THE CHILDREN’S HOUR
In 1961 verfilmde hij opnieuw The Children’s Hour. Karen (Audrey Hepburn) en Martha (Shirley MacLaine), twee jonge leraressen, leiden een meisjespensionaat in een landelijke omgeving. Op een dag krijgen ze een nieuwe leerlinge, Mary (Karen Balkin), een vroegrijp kind dat na de dood van haar ouders door haar grootmoeder (Fay Bainter) wordt opgevoed. Mary is een lastig kind dat met haar klasgenoten niet kan opschieten. Op een dag luistert ze een ruzie af tussen Martha en haar tante (Miriam Hopkins), ook een lerares op de school. Ze hoort de beschuldiging van de tante dat Martha een “meer dan normale” interesse heeft voor Karen. Mary vertelt hierop aan haar grootmoeder dat ze Karen en Martha heeft zien liefkozen. Alhoewel Karen en haar aanbidder Dr.Cardin (James Garner) haar steunen, pleegt Martha, als de school daardoor leegloopt, zelfmoord. Karen verlaat na haar dood zowel haar minnaar als het stadje, ook al komt het bedrog aan het licht.
Dit verhaal werd door Wyler reeds verfilmd in 1936 als “These Three” met Merle Oberon en Miriam Hopkins in de hoofdrollen, maar toen kwam het eigenlijke onderwerp feitelijk niet ter sprake. Het oorspronkelijke toneelstuk is geschreven door Lilian Hellman, die in de film “Julia” van Fred Zinneman uit 1977 gestalte wordt gegeven door Jane Fonda. De Julia uit de titel is een Oostenrijkse jeugdvriendin (gespeeld door Vanessa Redgrave, die hiervoor een oscar kreeg), die actief was in het verzet tegen Hitler, tot ze door de nazi’s wordt omgebracht. Hellman had met haar een lesbische verhouding, al had ze anderzijds ook een verhouding met romanschrijver Dashiell Hammett (in de film gespeeld door Jason Robards). Als in de film van Zinneman een journalist nochtans het woord “lesbisch” laat vallen, krijgt hij van Fonda een draai om de oren.
De laatste grote hit van William Wyler was Funny Girl uit 1968 met Barbra Streisand in de hoofdrol. Zijn laatste film was The Liberation of L.B. Jones uit 1970, maar deze film was geen succes. Daarna moest hij door een verzwakte gezondheid afzien van het verder maken van films.
William Wyler stierf op 79-jarige leeftijd in Beverly Hills aan een hartaanval. Hij was tweemaal getrouwd, met actrice Margaret Sullivan van 1934 tot 1936 en met actrice Margaret Tallichet van 1938 tot 1981. Met Tallichet kreeg hij vier kinderen. Eén daarvan (David) heeft van Ben-Hur een miniserie gedraaid voor televisie. Driemaal is inderdaad scheepsrecht! (Wikipedia)

Ronny De Schepper