“De grens” van Riikka Pulkkinen

Ik begon het jaar 2024 met “Raja” (“De grens”) van Riikka Pulkkinen. De eerste recensie van Raja dateert uit 3 september 2006 — geschreven door Heidi Strengell op de literaire site Kiiltomato.net. In die vroege recensie bespreekt Strengell het debuut van Riikka Pulkkinen als een “moderne tragedie over de grenzen van het mens-zijn”, en analyseert ze de thematiek, vertelperspectieven en personages in het boek. De recensie prijst vooral Pulkkinens grondige verkenning van haar thema’s en haar vermogen om complexe emoties in de personages te vangen. Strengell beschrijft Raja als een intens psychologisch verhaal over verantwoordelijkheid, morele grenzen en relaties. Ze belicht hoe Pulkkinen drie generaties van vrouwelijke personages gebruikt om thema’s als plicht, liefde en verlies te onderzoeken. (chatgpt)

Riikka Pulkkinen (Tampere, 8 juli 1980) is een schrijver uit Finland. Ze studeerde literatuur en filosofie aan de Universiteit van Helsinki. Haar debuutroman Raja (in het Nederlands vertaald door Lieven Ameel in 2009 als “De grens”) verscheen in 2006. De roman vertelt het verhaal van een hoogleraar (Anja) die haar man met de ziekte van Alzheimer beloofd heeft hem te helpen sterven als hij zich niets meer herinnert. De tweede verhaallijn laat ons kennis maken met de zestienjarige Mari, die hevig verliefd is op haar nog jonge leraar. De liefde wordt, verrassend genoeg, beantwoord. Het boek behandelt de vraag waar de grens ligt tussen goed en fout. Raja ontving lovende kritiek en was de best verkochte debuutroman van 2006 in Finland.

“De grens is een intens psychologische roman, die voor mij wel iets minder zwaar-op-de-hand had mogen zijn,” schrijft Karla op haar blog “Karla leest”, waar ik ook bovenstaande illustratie heb gehaald. “Dat is moeilijk voor een roman die bol staat van zwaar beladen thema’s als zelfmoord , euthanasie, dementie, zelfverminking, onverwerkte homoseksualiteit, de dood, het noodlot en seksueel misbruik.” Dat voorspelt dus helaas niet veel goeds. Ze geeft wel een informatie die belangrijk is om te weten, namelijk “dat in Finland euthanasie nog volledig bij wet verboden is.” Ze spreekt ook de flaptekst tegen met de bewering: “De verhalen van Anja en Mari komen nergens echt samen.” Haar conclusie: “De Grens is een veelbelovend debuut van een schrijfster met nog wat groeipijnen maar zeker veel potentieel!” Maar er volgt nog een leuke P.S.: “Is de fixatie van alle vrouwelijke personages op orale seks een typisch Fins fenomeen?”

In 2016 kwam er een anonieme reactie van iemand voor wie “dit één van de beste boeken (is) die ik de afgelopen jaren heb gelezen. Beter dan het nu bewierookte Vele hemels boven de zevende van Griet op de Beeck.” Karla antwoordt dat ze zich het boek nog nauwelijks herinnert (dat gevoel ken ik!), maar dat ze zich na het herlezen van haar bespreking kan aansluiten bij het feit dat het te verkiezen is boven dat van Griet op de Beeck.

Begin 2026 ben ik het boek opnieuw beginnen lezen. Ik was al halfweg tot ik volledig toevallig te weten kwam dat ik het eigenlijk al had gelezen. Over dementie gesproken! Ondertussen had ik wel “Hersenschimmen” van Bernlef gelezen. Aangezien ikzelf mij helemaal niks herinner van “De grens” vroeg ik maar aan chatgpt of hij een vergelijking wou maken tussen de twee werken.

Mooie vergelijking om te maken — Raja en Hersenschimmen raken elkaar thematisch, maar doen dat vanuit totaal verschillende literaire richtingen.

Hier is hoe ik ze tegenover elkaar zou zetten:

---

1. Het centrale thema: de grens van het zelf

Bernlef – Hersenschimmen
Dit is een roman over het uiteenvallen van het ik. De lezer zit opgesloten in het bewustzijn van Maarten Klein terwijl zijn geheugen en taalvermogen verdwijnen. De “grens” waar Bernlef over schrijft is neurologisch en existentieel:

wanneer houdt iemand op zichzelf te zijn?

Pulkkinen – Raja
Ook hier gaat het om grenzen, maar dan morele en relationele. Personages worden geconfronteerd met schuld, verantwoordelijkheid en geheimen. De grens ligt niet in het brein, maar tussen mensen:

hoever reikt mijn verantwoordelijkheid voor een ander?

Verschil:
Bernlef onderzoekt het verlies van autonomie; Pulkkinen onderzoekt de last van autonomie.

---

2. Binnenwereld versus netwerk van stemmen

Hersenschimmen is radicaal subjectief. Alles is gefilterd door één bewustzijn dat langzaam instort. Daardoor wordt de roman claustrofobisch: je zit gevangen in een hoofd dat niet meer betrouwbaar is.

Raja is juist polyfoon: meerdere perspectieven, meerdere generaties, meerdere schuldverhalen. Waar Bernlef de wereld steeds kleiner maakt, maakt Pulkkinen haar wereld steeds groter en complexer.

Je zou kunnen zeggen:

• Bernlef schrijft een implosie
• Pulkkinen schrijft een web

---

3. Tijd: afbrokkeling vs. echo’s

Bij Bernlef verdwijnt tijd: heden, verleden en herinnering lopen in elkaar over. De lezer ervaart cognitieve chaos.

Bij Pulkkinen is tijd juist moreel geladen: wat in het verleden is gebeurd, blijft doorwerken in het heden. Schuld is iets dat erft.

Zo wordt tijd bij:

• Bernlef = desoriëntatie
• Pulkkinen = verantwoording

---

4. Waarom ze toch verwant voelen

Ondanks die verschillen raken beide boeken aan dezelfde kernvraag:

Wat blijft er over van een mens wanneer zijn greep op de werkelijkheid verzwakt?

Bij Bernlef is dat door ziekte.
Bij Pulkkinen door liefde, schuld en geheimen.

In beide gevallen is identiteit geen vast gegeven, maar iets kwetsbaars — iets wat kan breken.

---

Als je Hersenschimmen waardeert om zijn existentiële scherpte, dan biedt Raja een soort tegenhanger: niet het brein als grens, maar de ethiek als grens.
Waar Bernlef laat zien hoe het ik verdwijnt, laat Pulkkinen zien hoe zwaar het is om een ik te hébben.

Ronny De Schepper & chatgpt