185 jaar geleden: de eerste recensie van “Arthur Gordon Pym”

Op 21 juli 1838 verscheen in The New York Mirror de eerste recensie van The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket van Edgar Allan Poe, als zelfstandige boekuitgave gepubliceerd bij Harper & Brothers. Ik vond het boek toen ik als kind op bezoek was bij mijn nichtje Jenny in Vilvoorde. Haar ouders waren blijkbaar geabonneerd op een serie, waarin het werk was verschenen. Ik mocht het mee naar huis nemen om te lezen en toen ik het uit had, was ik zo gefascineerd dat ik bij mijn tante Nelly gebedeld heb om het boek te mogen houden, wat ze mij uiteindelijk ook heeft toegestaan.

The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket (1838) is Edgar Allan Poe’s enige volwaardige roman en een bijzonder, vaak raadselachtig werk in zijn oeuvre. Hier is een beknopt maar rijk overzicht:

📘 Waar gaat het boek over?

Het verhaal wordt gepresenteerd als een “echte” reisvertelling van Arthur Gordon Pym, een jonge man uit Nantucket die stiekem aan boord gaat van een walvisvaarder, de Grampus. Wat volgt is een opeenvolging van extreme avonturen:

Muiterij en chaos aan boord
Schipbreuk en overleven op zee, inclusief één van de beruchtste kannibalisme-episodes in 19de-eeuwse literatuur
De redding door een ander schip, de Jane Guy
Een expeditie naar het verre zuiden, tot ver voorbij Antarctica, richting het mysterie van de Zuidpool

Het boek eindigt abrupt en cryptisch, met een sterk symbolische scène waarvan de betekenis al bijna twee eeuwen wordt bediscussieerd.

🖋️ Waarom is het bijzonder?

Het werk mengt avonturenroman, horror, pseudowetenschap en mystiek—typisch Poe, maar in langere vorm.
Het heeft een enorme invloed gehad op latere schrijvers, onder wie
- Herman Melville (Moby-Dick)
- Jules Verne, die zelfs een vervolg schreef: Le sphinx des glaces (1897).
Het speelt met de grenzen van geloofwaardigheid. Pym is tegelijk een realistische reisvertelling en een surrealistische psychologische afdaling.

⏳ Publicatiegeschiedenis

Eerst verschenen in 1837 als feuilleton in The Southern Literary Messenger (maar vroegtijdig stopgezet).
In juli 1838 verscheen de volledige boekuitgave in New York.
Het boek werd in zijn tijd slecht verkocht en door critici vaak onbegrepen, maar later kreeg het een cultstatus.

🔍 Thematiek

Overleven in extreme omstandigheden
De dunne lijn tussen realiteit en waan
De aantrekkingskracht en dreiging van het onbekende
Gespannen rassenverhoudingen (in de slothoofdstukken vaak onderwerp van modern academisch debat)

Het einde van The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket is inderdaad berucht — en tot vandaag één van de meest mysterieuze in de 19de-eeuwse literatuur. Hieronder een heldere uitleg van wat er gebeurt én hoe lezers en critici het interpreteren.

🌀 Wat gebeurt er op het einde?

In de laatste hoofdstukken dringen Pym en Dirk Peters steeds verder door naar de zuidelijke poolstreken. De natuur wordt steeds vreemder:

het water wordt warmer,
de lucht krijgt een melkachtige waas,
ze zien bizarre dieren en onbekende vogelsoorten,
mysterieuze hiërogliefen verschijnen op rotsen.

Op het allerlaatst worden ze in een smalle vaartstroom meegezogen. Een gigantische witte gedaante, gehuld in een soort sluier, rijst voor hen op. Pym schrijft:

“… and the hue of the skin of the figure was of the perfect whiteness of the snow.”

Op dat moment breekt het verhaal abrupt af. De “editor’s note” die daarna volgt verklaart dat Pym is gestorven en dat enkele hoofdstukken van zijn manuscript “ontbreken”.

❓ Waarom zo’n abrupt einde? Mogelijke interpretaties

1. Een symbolische reis naar de dood of het sublieme

Veel literatuurwetenschappers zien de witte figuur als een symbolische drempel:

de dood,
de ultieme waarheid,
of een soort transcendente openbaring.

Pym is een personage dat voortdurend grenzen overschrijdt—sociaal, geografisch en psychologisch—en de verschijning kan dan gelezen worden als de laatste grens.

2. Raciaal en cultureel contrast

Eerder in de roman komen de personages terecht op Tsalal, een eiland waar alles extreem donker is (zelfs de dieren) en waar de bewoners bang zijn van witte objecten.
De volmaakte witheid op het einde vormt een duidelijk tegenbeeld:

Tsalal = absolute duisternis
De Pool = absolute witheid

Sommigen lezen dit als een commentaar op 19de-eeuwse ideeën over ras en exotisme, anderen als een allegorie over polariteiten in menselijke ervaring.

3. Poe’s fascinatie voor onverklaarbare natuurverschijnselen

Poe las veel over poolreizen en over theorieën dat de aarde bij de polen openingen zou hebben naar een warm binnenste (“hollow earth theory”). In die interpretatie is de witte gedaante een natuurlijk maar onbekend fenomeen, en is het einde bedoeld om de lezer te laten huiveren door het onbekende, niet door het bovennatuurlijke.

4. Een bewuste cliffhanger

Poe overwoog ooit een vervolg. Het onafgewerkte gevoel kan dus ook een literaire strategie zijn geweest — het verhaal eindigt als een fragment, wat het verontrustende effect versterkt.

🔍 Waarom blijft het zo fascinerend?

Het einde geeft geen antwoorden, maar vergroot de geheimzinnigheid.
Poe mengt realistisch reisverslag met surrealistische horror en pseudowetenschap.
De “editor’s note” maakt het onduidelijk hoe betrouwbaar het hele manuscript is.

Dit alles maakt dat lezers tot vandaag discussiëren over wat Pym en Peters nu eigenlijk gezien hebben.

Verschillende grote auteurs hebben zeer uitgesproken gereageerd op het vreemde, abrupt symbolische einde van The Narrative of Arthur Gordon Pym. Het boek liet in de 19e en 20e eeuw een diepe indruk na, vooral omdat Poe nergens uitlegt wat die witte figuur, dat witte landschap, of die plotselinge “sluier” precies betekenen.

Hier is hoe een paar belangrijke schrijvers ermee zijn omgegaan:

H.P. Lovecraft

Lovecraft was misschien wel de grootste bewonderaar van het einde van Pym.
In zijn essay Supernatural Horror in Literature noemt hij Pym een meesterwerk van “kosmische dreiging”. Voor hem belichaamde het slot precies datgene waar hij zelf naar streefde:
een onverklaarbaar, ontologisch vreemd verschijnsel dat de menselijke geest niet kan bevatten.

Lovecraft:

bewonderde vooral het toenemende gevoel van vervreemding naarmate Pym zuidwaarts reist;
vond dat de mystieke witte figuur en de plotselinge transformatie van de omgeving een indruk van buitenaardse logica gaven;
verwerkte openlijk thema’s en motieven uit Pym in At the Mountains of Madness (met o.a. een zuidelijke expeditie, verdoemde ontdekkingsreizigers, cryptische vreemde symbolen).

Voor Lovecraft was het onbeantwoorde einde precies wat het verhaal groots maakte.

Jules Verne

Verne was gefascineerd maar ontevreden over het open einde.
Hij vond dat Poe het verhaal onaf had gelaten en voelde zich geroepen het te “herstellen”.

Daarom schreef hij:

Le Sphinx des glaces (The Sphinx of the Icefields, 1897)

Dit boek is letterlijk een vervolg op Pym. Verne:

probeert alle mysteries rationeel op te lossen;
verklaart de witte figuur, de symbolen en de geografische afwijkingen;
maakt van Poe’s mysterie een klassiek Verne-achtige wetenschappelijke avonturenroman.

Waar Poe duister, ambigu en symbolisch was, is Verne helder, logisch en verklarend. Zijn doel was expliciet: Poe’s puzzel afwerken.

Herman Melville

Melville kende Poe’s werk goed, en Pym is een duidelijke invloed op Moby-Dick:

de obsessieve reis naar het onbekende,
het maritieme realisme gecombineerd met symboliek,
de dreiging van een wit, raadselachtig verschijnsel (denk aan de witte walvis).

Melville reageerde niet in essays, maar literair.
In Moby-Dick lijkt hij het witte, mysterieuze, bedreigende karakter van Poe’s einde dieper antropologisch en filosofisch te verkennen.
Waar Poe abrupt stopt, onderzoekt Melville wat witheid betekent, variërend van zuiverheid tot terreur.

Melville bewonderde vooral dat Poe:

durfde te eindigen in onverklaarbare symboliek,
de lezer achterliet met een gevoel van sublieme dreiging.

Samengevat

Auteur	Reactie op het einde van Pym	Resultaat
Lovecraft	Bewondering voor de kosmische, onverklaarbare sfeer	Inspiratie voor zijn eigen kosmische horror, o.a. At the Mountains of Madness
Verne	Onvrede met het open, onverklaarde einde	Schreef een volledige vervolgroman om alles logisch te verklaren
Melville	Fascinatie voor de symboliek en het “witte mysterie”	Integreerde de thematiek in Moby-Dick en gaf er filosofische diepte aan

chatgpt