Fons Mariën las Culturele veldslagen van Gijs van Oenen.

Wie al over woke heeft gelezen, weet dat dat een hedendaags fenomeen is dat kadert in het ruimere begrip ‘culture wars’. Gijs van Oenen, politicoloog en filosoof verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, probeert in dit boek de filosofische achtergronden van die ‘culture wars’ te achterhalen en te duiden. Hij heeft zich hiermee geen gemakkelijke opdracht gesteld. Cultuurmarxisme, de kritische theorie van de Frankfurter Schule, de tegencultuur van de jaren 60, het postmodernisme, identiteitspolitiek, politieke correctheid en woke passeren de revue. Het boek vergt van de lezer een flinke inspanning. Het is intellectueel uitdagend, zeker voor iemand die geen filosofie heeft gestudeerd zoals ik.

Wat verstaan we onder cultuurstrijd of ‘culture wars’? Volgens de Wikipedia-pagina die hieraan gewijd is, is het “de naam voor een politiek conflict tussen verschillende sociale groepen, die ieder streven naar culturele dominantie binnen een samenleving”. En: “Vaak gaat het om een conflict tussen een progressieve, seculiere of stedelijke groep, versus een conservatieve, religieuze of agrarische groep”. In deze laatste quote zou beter staan “groepen” in plaats van “groep”. Dat maakt het terrein van de cultuurstrijd ingewikkelder, zoals in de praktijk ook blijkt. Denk niet dat Gijs van Oenen een helder overzicht geeft van de verschillende cultuurveldslagen vroeger en nu. In een inleidend hoofdstuk schetst hij wel “de contouren van de culture wars”. Hij vertrekt van het recente voorbeeld van de discussie rond de Nederlandse vertaling van Amanda Gormans gedicht ‘The hill we climb’ (voorgelezen op de inauguratie van Joe Biden, 20 januari 2021). Dat een blanke auteur, Marieke Lucas Rijneveld, door sommigen ongeschikt werd geacht om het gedicht van een zwarte ‘spoken word artist’ te vertalen, is een voorbeeld van een typische woke-oprisping. Daarmee bevinden we ons meteen in een cultuurstrijd. Kenmerkend is dat deze strijd heel polariserend werkt.

Gijs van Oenen onderneemt een lange en gedetailleerde reis door allerhande filosofische stromingen, te beginnen bij het cultuurmarxisme van Antonio Gramsci uit de jaren twintig. Tal van stromingen en auteurs passeren de revue. In de hedendaagse tijd tekenen zich “de klassieke contouren van de culturele veldslagen af” (p. 230). Het begrip woke duikt op. Kenmerkend hiervoor is de ervaring van slachtofferschap en de aanspraken op respect en erkenning, waarbij het taalgebruik nog meer bewaakt wordt dan in de politieke correctheid. Taal is een wapen geworden en een bepaald taalgebruik wordt zelfs letterlijk als geweld beschouwd. Woke is een voortzetting van politieke correctheid en identiteitspolitiek en staat voor “positieve waardering voor het hedendaags j’accuse van minderheden van etnische of lhbtqi+-signatuur jegens de witte man en zijn netwerk en geschiedenis van macht en status” (p. 232). De witte man wordt privileges toegedicht, die andere, ‘onderdrukte‘ groepen (vrouwen, mensen van kleur, lhbtqi+ers, immigranten, vluchtelingen …) niet hebben.

In mijn boek ‘Ik ben geen witte man’ heb ik ook getracht – in korter bestek – de filosofische achtergronden van woke te duiden en die heb ik gevonden in het postmodernisme. Uit dit boek blijkt dat het hedendaagse woke-fenomeen kadert in de culture wars en dat de filosofische achtergronden ouder en meer gevarieerd zijn, ook al speelt het postmoderne denken een voorname rol in het boek van Gijs van Oenen. Hij traceert vooral, zoekt naar auteurs, teksten, fenomenen en gebeurtenissen die meespelen of een rol gespeeld hebben. Daarbij gaat hij niet echt oordelend tewerk. Hij neemt niet echt een standpunt in, tenzij dan dat hij het postmoderne denken van bijvoorbeeld Foucault niet afwijst. Hiermee onderscheidt Gijs van Oenen zich van de visie die Helen Pluckrose en James Lindsay ontwikkelen in hun boek ‘Cynical Theories’. Zij zijn zeer kritisch voor het postmodernisme en het Theorie-denken dat daaruit is voortgevloeid. Daarom vind ik dat beide boeken elkaar goed aanvullen en dat ze samen een licht werpen op de filosofische achtergronden van hedendaagse denkwijzen en standpunten.

Fons Mariën

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.