Zijn roman ‘Shalimar, the Clown’ (2005) moet Salman Rushdie wel nauw aan het hart gelegen hebben vermits hij rechtstreeks naar zijn roots teruggrijpt, hij speelt immers hoofdzakelijk in (en over) Kashmir. Een streek die fel, bloederig betwist werd door India en Pakistan, terwijl het zelf hunkerde naar onafhankelijkheid. Dit is het centrale thema van het magistrale werk, naast de zijlijnen als haat-liefde, de verhouding oosten – westen, de rijke geschiedenis en cultuur van Kashmir zelf.

De plot ontwikkelt zich hoofdzakelijk in en rond het fictieve dorp Pachigam dat bestuurd wordt door het Islamitische dorpshoofd Abdullah en de pandit, de hindoe Pyarelal Kaul. Meteen is duidelijk dat hier twee geloofsgemeenschappen vreedzaam, zelfs vriendschappelijk samenleven. Hoofdpersoon zal Noman zijn, zoon van het dorpshoofd, die zichzelf de artiestennaam Shalimar toekent, ‘verblijf van vreugde’. Hij is een begenadigd koorddanser, hij lijkt door de lucht te zweven, zelfs zonder koord… Zo treedt hij op samen met veel dorpsgenoten; immers het dorp is beroemd als zijnde het centrum van de toneelspeelkunst en ze geven overal voorstellingen. In dit verband werken ze ook samen met hun buurdorp dat excelleert in de kookkunst en dat hun koks meestuurt om overal banketten te organiseren in de marge van het theater.

Shalimar wordt verliefd op de dochter van de pandit, Boonyi. Zij is niet alleen uitzonderlijk mooi, zij danst ook verrukkelijk. Het is voorbestemd, deze twee jonge mensen zullen huwen. Rushdie verhaalt hun jonge jaren, het leven van hun ouders, de geschiedenis van het dorp, van Kashmir. En verweeft daarin de godenwereld, de mythologie, bijgeloof, sprookjes en verhalen. Maar de roman begint, hoewel Kashmir het thema is, in New York met de voorstelling van Max Ophuls, een schatrijk ambassadeur, en zijn dochter India. Deze zullen een cruciale rol vervullen in de loop van het verhaal. Van Max Ophuls zullen we veel later vernemen dat hij, geboren te Straatsburg uit een joodse familie met een moeder met Indische afkomst, daarvandaan naar Parijs vluchtte voor de nazi’s. De andere gezinsleden werden gedeporteerd en stierven in het concentratiekamp. Hij zou een heldenrol spelen in het Franse verzet, naar Engeland, later naar de USA emigreren – een politieke blitzcarrière maken, als ambassadeur in meerdere landen een belangrijke rol spelen. 

Het is in India dat we hem, op middelbare leeftijd, gewaardeerd, een knappe man, vrouwenjager, opnieuw zullen ontmoeten. Terwijl ook in Pachigam de tijd niet bleef stilstaan. Hoewel er nog steeds voorstellingen gegeven worden, heeft de televisie zijn intrede gedaan. Ook het dorp beschikt over een toestel in de woning van het islamitische dorpshoofd waar ook de hindoes aanschuiven om naar de films en feuilletons te kijken… Het is 1965. Max Ophuls en zijn echtgenote Peggy arriveren in New Delhi. Te zijner ere zal een feest georganiseerd worden. Wie komt daarvoor beter in aanmerking dan het gezelschap van Pachigam: een toneelvoorstelling die teruggrijpt naar de mythologie van het land, en een keur van traditionele gerechten… Helaas breekt op dit ogenblik de oorlog uit tussen Pakistan en India. Ze eisen beide Kashmir op. Terwijl daarnaast revolutionaire benden strijden voor de onafhankelijkheid – anderen zich inzetten voor terugkeer naar ‘oude waarden’. Op het feest heeft rokkenjager Max zich verliefd op de oogverblindende Boonyi, echtgenote van Shalimar. Deze ziet een avontuur met de westerse rijke man, die een nieuwe wereld en toekomst opent, wel zitten – zij zal zwanger van hem worden. Onder dwang zal de baby, India, Booyi ontnomen worden en het Amerikaanse koppel naar de US vergezellen om daar op te groeien… 

De impact is groot: Booyi trekt zich terug in een hutje in de bergen, verslonst en overleeft slechts dankzij de zorg van vriendinnen en vader. Haar echtgenoot Shalimar zweert haar, Max en de baby te zullen vermoorden; hij geeft zijn talent op en sluit zich aan bij een bende die moordend en plunderend door de streek trekt. De oorlog woedt. En het internationaal terrorisme duikt op in Kashmir. Ook in Pachigam. Waar de vrouwen die zelfs nooit een hoofddoek droegen plots gedwongen worden zich in een boerka te verstoppen. Het televisietoestel, des duivels, zou geweerd moeten worden. Dat is hen een stap te ver. Wel, als toegeving, ontzeggen ze hun eeuwenoude vrienden de hindoes de toegang. Deze zijn hierdoor zo beledigd dat ze de woning tijdens een tv-avond in brand steken; gelukkig vallen er geen slachtoffers maar het toestel is wijlen. Een vonk bleek voldoende: de burgeroorlog is een feit. Het beoogde is gerealiseerd: Islam vecht tegen hindoes en Joden… Daarna zal het ganse dorp door een bende uitgemoord en platgebrand worden, van Pachigam zullen nog slechts lijken en verkoolde ruïnes resten. Shalimar heeft wegens een gezworen eed jarenlang moeten wachten eer hij Booyi kon vermoorden maar tenslotte zal hij dit toch kunnen doen. Dan moet hij naar de US… De moord op Max Ophuls laat hem in de gevangenis, de dodencel, belanden. Pas na de dood van haar vader komt India het verhaal over haar afkomst te weten en beseft zij dat Shalimar haar ook wou vermoorden. Enkele jaren gaan voorbij – zij bezoekt het graf van haar moeder in Kashmir, bestookt Shalimar in de cel met brieven. Tot deze tijdens een gevangenisopstand weet te ontsnappen. En ze oog in oog staan, een duel… 

Rushdie heeft in deze roman de trieste geschiedenis van Kashmir neergeschreven. De strijd om onafhankelijkheid, hoe dat mooie gebied de politieke speelbal werd van twee landen, met inmenging van grootmachten. Hoe dit alles resulteerde in een burgeroorlog waar bevolkingsgroepen die eeuwenlang vriendschappelijk samenleefden vijanden werden. Een gruwelijk verhaal van geweld, moord, verkrachting, etnische zuivering. Maar het is ook een verhaal van liefde. Tussen al die mensen, wat ze wisten op te bouwen. Van individuele liefde ook. En deze voor dat mooie land, een ode aan de streek – wat het gebeuren des te vreselijker maakt. Een tocht doorheen de geschiedenis en de mythologie van Kashmir, met talrijke verhalen, legenden. Een vaak poëtische ode. “…dat de wereld van de natuur ons verklaringen gaf om betekenissen die we niet konden bevatten te compenseren. De schuine stralen van het koude zonlicht op een pijnboom in de winter, de muziek van water, een roeispaan die door het meer snijdt en de vlucht van vogels, de adel van de bergen, de stilte van de stilte. We krijgen het leven maar moeten aanvaarden dat het onbereikbaar is en genieten van wat door het oog, de herinnering, de geest kan worden omvat.” Een wrange, pijndoende, liefdevolle roman…     

Johan de Belie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.