Met de titel van zijn roman ‘Radetzkymarsch’ (1932) (vert. ‘Radetzkymars’, Atlas, Antwerpen, 1999), verwees Joseph Roth naar de hitsingle van Johann Strauss, gecomponeerd ter ere van veldmaarschalk Josef Radetzky die in 1849 het Oostenrijks leger te Custoza naar de overwinning leidde. Deze jubel wordt iedere zondag uitgevoerd onder het balkon van districtshoofd baron Franz von Trotta von Sipolje. Een ode aan de monarchie! Maar dat is misleidend.

Wat we in de roman beleven is de langzame ondergang van het Rijk. Niet toevallig. De joodse Oostenrijker Roth die sedert 1920 in Berlijn woonde, zag zich in 1933 toen Hitler rijkskanselier werd, genoodzaakt het land te ontvluchten – de wereldorde had hij langzaam ziet instorten. De parallel met zijn roman is duidelijk. Al is de Oostenrijkse monarch keizer Franz Joseph absoluut niet te vergelijken met de Duitse dictator.

Het verhaal start bij de slag te Solferino in 1859 waar Oostenrijk verslagen wordt door de troepen van Frankrijk en Piemonte. Daar redt de Sloveen, luitenant Trotta, een knaap van boerenafkomst, het leven van de keizer. Hij zal een held van het vaderland worden wat op zijn twee volgende generaties zal blijven afstralen, in het verloop van de roman. Hij wordt bevorderd en in de adelstand verheven: Trotta wordt plots ‘von Trotta von Sipolje’. Hij is nu kapitein al hunkert hij naar het boerenleven. Eens gehuwd en vader zal hij zijn zoon Franz dan ook sommeren een betrekking als ambtenaar te aanvaarden. Het is met het leven van deze Franz Trotta – en diens zoon Carl-Joseph – dat de plot zich definitief ontwikkelt. Franz Trotta is districtshoofd in een kleine stad, vertegenwoordiger dus van de keizer, van de Habsburgers voor het ganse gebied. Hij leeft, weduwnaar, met alleen twee bedienden die reeds bij zijn vader in dienst waren, Jacques, en een huishoudster. Hij is een eenzelvig man, heeft met niemand echt contact. Ook niet met zijn zoon die op kostschool is en hij slechts in de zomer naar huis laat komen. Deze, Carl-Joseph, is een dromer, die in tegenstelling tot zijn vader die een militaire loopbaan ambieerde, naar zijn grootvader aardt, trouw aan het boerengeslacht. Hij dwaalt graag door de natuur, leest veel, en droomt vaak weg in contemplatie voor het portret van zijn opa, de held van Solferino. Een schilderij dat essentieel is in de roman, net als dit van de keizer dat overal aanwezig is – in alle officiële gebouwen, in alle herbergen, in alle huiskamers. Dit portret zal in de loop der jaren aftakelen, besmeurd worden, het wordt vuil, komt onder de uitwerpselen van vliegen te zitten – het is het symbool van het Rijk. 

In het verloop van de roman zal de moeilijke relatie tussen vader en zoon telkens weer aan bod komen. Het wederzijds onbegrip. Dat ook gekaderd is in de tijd en de maatschappelijke omstandigheden. Zo heeft de jonge Carl-Joseph een verhouding met de echtgenote van een wachtmeester; zij zal de liefde van zijn leven blijven. Wanneer de vrouw een jaar later sterft vindt haar echtgenoot een bundeltje liefdesbrieven van C-J die de relatie onthullen; de bedrogen weduwnaar stelt vader Franz in kennis van de relatie en deze sommeert C-J om de wachtmeester zijn rouwbetuiging te brengen. Wat deze doet. Na hun gesprek overhandigt de wachtmeester de brieven zonder commentaar aan C-J; pas dan beseft deze dat de man op de hoogte was van zijn relatie. Zijn vader vraagt of hij de brieven kreeg… dus ook deze was ingelicht! Meer wordt over de ‘affaire’ niet gezegd; wat niet weet, wat niet verwoord wordt, bestaat niet…, de doofpot! Het is slechts een voorbeeld van een maatschappij waar vooral de schijn geldt.

Het pad van Carl-Joseph zal grillig zijn. Na zijn betrokkenheid bij een duel ziet hij zich genoodzaakt een ander regiment op te zoeken en opteert voor een post bij de infanterie i.p.v bij de hoger aangeschreven cavalerie, bovendien kiest hij als standplaats een afgelegen stadje in Moldavië nabij Oekraïne. Wanneer de keizer daar de troepen schouwt is er een incident met C-J; wanneer blijkt dat deze een nazaat is van de redder van de keizer komt deze tussenbeide en behoedt hij hem voor degradatie. Er zal later nogmaals zo’n tussenkomst nodig zijn: C-J, verwikkeld in een liaison die hem veel geld kost, en gebukt onder een schuldenlast die hij niet kan voldoen, doet een beroep op zijn vader. Deze ziet als enige uitweg een persoonlijke smeekbede bij de inmiddels stokoude Franz Joseph. Nogmaals is de (weliswaar vervaagde) herinnering de redding. Al zal C-J toch, eindelijk, zijn militaire carrière vaarwel zeggen en opteren voor een bestaan als ambtenaar bij een bevriende graaf Chojnicki. Het is buiten de waard gerekend: het afgetakeld Rijk raakt in de oorlog verwikkeld, C-J wordt opgeroepen en dat betekent zijn einde. Zijn vader? We merkten al hoe onder dat strenge, onbewogen uiterlijk een gevoelige inborst school. Hoe hij b.v. leed onder het gemis van zijn bediende Jacques wiens kanarie hij blijft verzorgen, hoe hij telkens in de bres springt voor zijn zoon, hoe hij hunkert naar brieven van C-J… en hoe zijn leven iedere zin verloor na de dood van zijn zoon. Hoe hij lijdt onder de aftakeling van het rijk der Habsburgers. Wanneer hij verneemt dat de keizer stervend is spoedt hij zich naar Wenen om in de buurt te zijn – en om daar vrijwel gelijktijdig met zijn ‘heer en meester’ die sedert 1848 regeerde nu, in 1916, te overlijden.

Het thema van de roman is de teleurgang van het Oostenrijkse keizerrijk. Onder de wimpel van die triomfantelijke Radetzkymars; maar dat hij ook al snel klinkt in het bordeel van ‘tante Resi’ is veelbetekenend. Symbolisch laat Roth, terwijl de keizer zelf fysisch aftakelt en ook psychisch langzaam de binding met de wereld verliest (en met zijn herinnering, in casu deze aan zijn redding door Trotta), het overal aanwezige portret beschadigd en vervuild worden. Er zijn details, wat te denken over een maatschappij waar ooit een medaille cruciaal was voor het aanzien van een individu en die nu een gouden plak uitreikt voor het verorberen van varkenspootjes. Hoe schril is het contrast tussen de grootse optocht te Wenen op Sacramentsdag, in al zijn overdaad met humor beschreven maar toch plechtig, en wat zich afspeelt op een regimentsfeest: men ontvangt er de melding dat de troonopvolger te Sarajevo vermoord is en hoe is de reactie in dit bacchanaal? Hallucinant: terwijl de muziekkapel de Marche Funèbre van Chopin speelt laat Roth het gezelschap in een polonaise de gebeurtenis vieren. Aftakeling. Schijnheiligheid. Verheerlijking van het militarisme dat nergens op stoelt want alles wat geboden wordt is een lui leven van drank, gokken – van absurde regels over eer die veeleer bedoeld zijn om de schijn op te houden. Wanneer het tenslotte tot strijden komt blijkt dat dit leger niets waard zal zijn en als een ordeloze bende laat Roth hen op de vlucht slaan.

Het is niet alles kommer en kwel in deze roman. In de fraaie natuurbeschrijvingen, in wat we meekrijgen over het dagelijks leven in Oostenrijk, lopen ook enkele integere personen rond. Zoals Carl-Joseph met wie het, ondanks zijn strapatsen, net door zijn oprechtheid en naïviteit fout loopt. De toegewijde bediende Jacques die gevoelig meer doorziet dan hij prijsgeeft. Personen die af en toe opdagen, een regimentsarts Denant; de schilder van het portret van luitenant Trotta die als een rode draad in het leven van C-J opduikt, aan lagerwal geraakt, alcoholicus maar nobel van inborst. En uiteindelijk ook Franz Trotta, gaandeweg openbaart ook hij zich met meer fraaie karaktertrekken en vooral liefde voor zijn zoon. Hoe die karakters zich langzaam manifesteren, de psychologie, is één der knappe facetten van de roman. Die in zijn totaliteit, behalve een spannend verhaal, een sterk pleidooi tegen het militarisme, vooroordelen en schijnheiligheid is. Bezieling en overtuiging. Geschreven in 1932 moet dit werk meteen een pamflet en waarschuwing geweest zijn.          

Johan de Belie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.