Camille Paglia wordt 75…

Camille Anne Paglia (Endicott, Broome County, New York, 2 april 1947) is een Amerikaanse feministische auteur en hoogleraar. Paglia is vooral bekend door haar boek Sexual Personae uit 1990.

Paglia werd in 1947 geboren als oudste kind van de Italiaans-Amerikaanse Pasquale Paglia en Lydia Anna Paglia (geb. Colapietro). Alle vier grootouders waren afkomstig uit Italië. Paglia behaalde haar bachelor aan Binghamton University en vervolgde haar studie aan Yale. Een van haar begeleiders aan Yale was Harold Bloom. Paglia promoveerde in 1974 bij Bloom op het proefschrift Sexual Personae: The Androgyne in Literature and Art. Het proefschrift werd de basis voor het in 1990 verschenen Sexual Personae. In het Nederlands verscheen dit boek in 1992 onder de titel Het seksuele masker.

In 2026 deed ik voor een tweede keer een poging om “Sexual Personae” te lezen. Om maar te zeggen dat het geen gemakkelijk werk is! Ik hoopte dus dat chatgpt me kon bijstaan. Het begint al met de titel. In de Nederlandse vertaling wordt dat “Het Sexuele Masker”. Ik vind dat niet hetzelfde. Wat vind jij daarvan?

Je gevoel klopt wel: “Het Sexuele Masker” is geen echt equivalente vertaling van Sexual Personae.

Bij Camille Paglia is “personae” (meervoud van persona) een vrij geladen begrip. Het komt uit het Latijn en betekent oorspronkelijk “masker”, maar in de loop van de cultuurgeschiedenis is het veel rijker geworden: het verwijst naar rollen, archetypen, publieke identiteiten, bijna theatrale gestalten die mensen aannemen of die in kunst worden uitgebeeld.

Daar zit meteen het probleem met de Nederlandse titel:

“Masker” suggereert iets dat je opzet om iets te verbergen
“Personae” bij Paglia gaat eerder over structurele rollen en oerkrachten die identiteit vormgeven — niet zomaar een façade, maar iets diep cultureels en zelfs mythisch

Bovendien:

Het origineel is meervoud (personae), terwijl “het masker” enkelvoud is
Paglia’s boek gaat juist over een hele galerij van seksuele archetypen door de geschiedenis heen (van Nefertiti tot Emily Dickinson), niet één masker

Een letterlijkere maar nog steeds imperfecte vertaling zou iets zijn als:

“Seksuele personae” (wat in het Nederlands wat academisch klinkt)
“Seksuele rollen” (maar dat verliest de mythologische lading)
“Seksuele gestalten” (komt misschien dichter in de buurt van haar bedoeling)

Kort gezegd: de Nederlandse titel is begrijpelijk als poging om het toegankelijk te maken, maar hij verengt wat Paglia probeert te doen. Ze schrijft niet over één “masker”, maar over een heel theater van seksuele identiteiten dat door de kunstgeschiedenis heen loopt.

Als je wil, kan ik je ook helpen bij het eerste hoofdstuk—dat is voor veel lezers meteen het zwaarste stuk.

Doe dat. Ik vermoed dat ik de vorige keer zelfs niet verder geraakt ben dan dat eerste hoofdstuk. Ik ga het dus ook niet hernemen. Vat jij het dan maar voor mij nog eens samen.

Goed idee om daar niet op vast te lopen — het eerste hoofdstuk van Sexual Personae is berucht moeilijk, maar tegelijk legt Camille Paglia daar haar hele denkkader neer. Als je dát beet hebt, leest de rest al iets minder ondoordringbaar.

Hier is de kern, zonder haar barokke stijl:

1. Haar grote stelling: natuur vs. cultuur

Paglia vertrekt van een fundamenteel conflict:

Natuur = chaotisch, irrationeel, seksueel, vaak gewelddadig
Cultuur = orde, structuur, rationaliteit (wetten, kunst, architectuur)

Volgens haar probeert de mens — en vooral de westerse beschaving — zich te beschermen tegen de overweldigende kracht van de natuur.

En seks (eros) is voor haar de plek waar dat conflict het duidelijkst zichtbaar wordt.

2. Haar controversiële idee over man/vrouw

Dit is waar ze veel kritiek op kreeg.

Heel ruw samengevat:

Vrouw = natuur
- verbonden met lichaam, vruchtbaarheid, cycli
- mysterieus, machtig, maar ook bedreigend
Man = cultuur
- probeert orde te scheppen (kunst, technologie, systemen)
- bouwt als het ware “tegen de natuur in”

Dus: cultuur is volgens haar deels een reactie op angst voor de vrouwelijke natuur.

Je hoeft het hier niet mee eens te zijn (veel mensen zijn dat niet), maar dit idee stuurt haar hele boek.

3. Seksualiteit is niet netjes of gelijk

Paglia verzet zich tegen het idee dat seksualiteit:

harmonieus
gelijkwaardig
volledig sociaal geconstrueerd

Volgens haar is seksualiteit juist:

asymmetrisch
geladen met macht, agressie en risico
diep geworteld in biologie en natuur

Daarom vindt ze dat kunst en literatuur vaak donkere, extreme seksuele beelden bevatten — omdat die dichter bij de waarheid liggen.

4. Kunst als strijdtoneel

Voor Paglia is kunst geen “mooie expressie”, maar een soort verdedigingsmechanisme:

Kunst probeert de chaos van natuur/eros te vorm te geven
Denk aan:
- strakke architectuur
- klassieke sculpturen
- gestileerde lichamen
- ballet zowat een perfecte illustratie van haar ideeën — het lichaam dat tegelijk gedisciplineerd (cultuur) en zinnelijk/lichamelijk (natuur) is. Strakke vorm, maar met onderhuidse spanning.

Dat zijn volgens haar pogingen om iets wilds en bedreigends te temmen

5. Waarom het zo moeilijk leest

Dat eerste hoofdstuk voelt zwaar omdat ze:

voortdurend verwijst naar mythologie, kunstgeschiedenis en literatuur
grote, sweeping claims maakt zonder alles uit te werken
schrijft in een bijna profetische, overdreven stijl

Ze wil je eigenlijk meteen in haar wereld smijten, zonder opwarming.

In 1993 gaf Camille Paglia haar voorliefde voor pornografie te kennen in een interview in Reason magazine, getiteld “Paglia’s Personae”. Daarin beschrijft ze zichzelf onder meer als “pro-pornography, pro-prostitution, pro-abortion”, waarin ze openlijk pleit voor pornografie als onderdeel van haar bredere culturele kritiek en libertaire seksuele politiek.

Daarbij beroept ze zich op Simone de Beauvoir, die dat in “De tweede sekse” ook zou beweren. Paglia zegt: “Feministen hebben overdreven hoe mannen vrouwen objectiveren en tot vlees reduceren. Het is eigenlijk precies andersom. Mannen worden hun hele leven geplaagd door seksuele angsten. Daar draait pornografie om. Het is een poging om de enorme seksuele kracht van vrouwen te begrijpen. De mannelijke seksuele functie is afhankelijk van vrouwen die op theatrale wijze een tijdelijke onderwerping uitbeelden.”

Camille Paglia: “Lang voordat het bon ton was om lesbisch te zijn, wàs ik al lesbisch. Ik deed het niet omdat het mode was, nee, ik deed het gewoon omdat ik een vrouwenlijf veel lekkerder vond dan een mannenlichaam. Dat heeft mij nooit belet om geregeld met mannen te neuken. Ik denk dat lesbische seks geweldig kan zijn, maar het schiet op veel vlakken tekort. Er is een zekere mate van frustratie verbonden aan het leven van een lesbienne. Natuurlijk zullen lesbiennes me hiervoor willen ophangen, ze zeggen dat we voldaan zijn. Pardon. Excuseer me. Ik geloof het niet. Man en vrouw kunnen wilde, primitieve seks hebben. Dat krijg je niet bij lesbiennes – er ontbreekt iets. Het is zo vermoeiend om de liefde te bedrijven met vrouwen, het duurt een eeuwigheid. Ik ben te lui om een lesbienne te zijn.”
Desondanks heeft ze in 1994 na jaren zoeken toch een lesbische relatie kunnen opbouwen met ene Alison Maddex, 27 jaar en dus 19 jaar jonger dan zijzelf. Alison is erg verfijnd (ze is de initiatiefneemster voor The Museum of Sex dat normaal gesproken in Manhattan zou moeten worden geopend) en niet het butch-type, waarmee Paglia vroeger uithing. Die “butches” waren niet zo anti-man als de feministen, die nu zo boos zijn op Paglia. Natùùrlijk waren ze dat niet! Ze waren zélf mannen. Zuipen en boeren laten. Eerst zag Paglia dat wel zitten: “Ik zou liever een man zijn, ja. Ik denk wel eens dat als ik nu geboren zou worden, ik transseksueel zou zijn. Nu is dat te laat.” In die tijd had ze een avontuurtje met een zwarte beroepssoldaat (een vrouw dus, hé), die ze “Afro-Amerikaans” noemt, want ze doet blijkbaar soms toch pogingen om “politically correct” (p.c.) te zijn. Het was een “one night stand” net zoals haar mannelijke collega’s dat met een snolletje zouden doen.
Het feit dat Paglia lesbische feministen afdoet als dochters van huissloofjes die hun eigen onderdrukte haat tegen de echtgenoot-tiran onbewust aan dochterlief hebben doorgegeven, is binnen de Amerikaanse contekst misschien wel juist.

Maar vooraleer ons over de twee kernvragen te buigen, namelijk: is SM onderdrukkend of juist bevrijdend, en is SM feministisch, wil ik eerst nog eens op de dichter Anton Ent wijzen, die naast poëzie onder zijn eigen naam ook dichtbundels publiceerde onder de naam Marieke Jonkman, overigens bijna identiek aan de naam die zijn dochter na haar huwelijk heeft aangenomen. Het wordt nog troublanter als de gedichten van “Marieke Jonkman” duidelijk alluderen op onderworpenheid (“trek uit je blouse, je broek… kleed je eens uit”), al dicht ook Anton Ent zelf: “Je streelde me en bond me aan een harde leer”, waarbij de “je” dan weer op zijn moeder blijkt te slaan…
Camille Paglia: “Ik ben een adept van markies de Sade. Zijn heldinnen behoren tot de sterkste vrouwen uit de wereldliteratuur, voor hem is de lesbienne superieur aan andere vrouwen” (in Humo). Zij ziet een relatie trouwens altijd als een “seksuele oorlog”, als de “strijd tussen het rationele en de oerdrift. Relaties tussen de seksen zijn ook een machtsspelletje. De man probeert de macht te krijgen, de vrouw hééft de macht. Ja, de vrouw domineert, en dat maakt de mannen bang. (…) Lustbeleving is ook heel sterk sadomasochistisch. Nu denkt u natuurlijk meteen aan markies de Sade, maar ook Rousseau komt tot die conclusie. In Les Confessions schrijft hij: ‘Op mijn knieën vallen voor een minnares, haar gehoorzamen, haar om vergiffenis smeken, is voor mij het allerhoogste genot’. Hij is in de liefde volstrekt passief, de vrouw moet de eerste stap zetten. Die seksuele voorkeur heeft te maken met een gebeurtenis uit zijn jeugd. Op zijn achtste wordt hij door een vrouw van dertig jaar geslagen, wat hem onbedoeld opwindt.”
En als er dan al eens een film over het leven van de markies wordt gedraaid (“Marquis De Sade”, VSA 1996), dan is het alweer door een vrouw, deze keer Gwyneth Gibby.
Een andere “bitch”, Elizabeth Wurtzel van het gelijknamige boek getuigt: “Ik voel me oppermachtig als ik een man een blow job geef.”
Toch heeft SM niet noodzakelijk iets met bondage of pijn te maken. De “gehoorzaamheidsspelletjes” die Ewa en Marysia in “Meisje Niemand” (Tomek Tryzna) met elkaar spelen zijn daar een duidelijk voorbeeld van. De Amerikaanse Heather Lewis trekt dit in haar debuutroman “De regels van het spel” volop door: hier krijg je zowel lesbianisme, lolitasyndroom als SM in één mengsel opgediend. Maar, “wat op het eerste zicht een boekje vol spelspanningseks leek, blijkt weer maar eens tot de verdachte slachtofferliteratuur te behoren,” aldus Ann Meskens in De Morgen van 4/9/1997. Vrij snel wordt immers duidelijk dat de twee meisjes Lee en Tory slachtoffers zijn van vroeger seksueel geweld. “Zelfs de liefde tussen Lee en Tory brengt geen kaarsvlammetje romantiek in het boek. Het enige gevoel dat de twee amazones kunnen opbrengen is voor de paarden.” En dan nog: “als het springpaard Huey, kapotgespoten en verminkt getraind, zich op een hindernis doodspringt, houdt Lee het voor bekeken. Einde verhaal.”

Ronny De Schepper