Vandaag is het ook al 65 jaar geleden dat Béla Lugosi is overleden. Hij werd geboren als Béla Ferenc Dezső Blaskó in Transsylvanië, net als zijn geliefkoosd Dracula-personage. “Bela Lugosi meurt d’une crise cardiaque en plein tournage de Plan 9 from Outer Space,” meldt Alcide. En hij voegt eraan toe: “Certaines rumeurs affirment qu’il se prenait réellement pour un vampire à force de jouer cette créature, mais aucune biographie complète ne confirme ce qui s’apparente plutôt à un signe d’excentricité. De même, s’il a été enterré avec l’une de ses capes, ce n’était pas à sa propre demande mais celle de sa femme et de son fils.” Of het nu op zijn eigen aanvraag was of op die van zijn familie, ’t zal mij worst wezen, wat ik veel “creepier” vind, is dat er op het internet tal van foto’s in zijn kist te vinden zijn. Bijna had ik zelfs een dergelijke foto geselecteerd, aangezien ik dacht dat het een foto uit een Dracula-film was…


INDUSTRIELE REVOLUTIE

Griezelfilms zijn reeds zo oud als het medium zelf. Zo draaide filmpionier Georges Méliès in 1896 reeds “Le manoir du diable”, waarin de duivel als een vampiervleermuis wordt voorgesteld. Met veel goede wil kan men hier dus van de eerste griezelfilm spreken.
Men kan zich afvragen waarom een mens zichzelf zo graag schrik aanjaagt. Want vóór de film was er reeds de enorme populariteit van de zogenaamde “gothic novel” van het Engeland op het einde van de achttiende eeuw toen Horace Wallpole als eerste zijn “Castle of Otranto” uitbracht. Tal van andere “gothic novels” zouden volgen.
“Novel” betekent roman, zoals u misschien wel kon raden, en “gothic” is natuurlijk “gotisch”, maar waarom nu juist “gotische romans” als ze zich vooral in Engeland afspelen? Dit “gotisch” verwijst echter naar de bouwstijl van de meeste Engelse kastelen, liefst half in puin, met knarsende deuren, ingevallen grafzerken, half vergane mummies, zombies, spoken met smetteloos witte lakens en rammelende ketens, skeletten die van zichzelf al rammelen, roestige harnassen zonder ridders, vampiers en krijsende vleermuizen.
Niet toevallig ontstond dit genre in een tijd dat de Industriële Revolutie in volle opgang was. We zouden zelfs kunnen stellen dat het min of meer een reactie was tegen de verloedering van een bepaald cultuurpatrimonium. De oude Engelse landadel was vaak zodanig verpauperd dat zij de indrukwekkende kastelen niet meer kon onderhouden, zodanig dat zij aan verpuining ten prooi vielen en de ruïnes de dromerige geesten (daarmee bedoelen we dan de schrijvers) een uitstekend decor boden voor macabere vertellingen. Zo zien we dus samen met de eerste griezels ook de eerste groenen opduiken. Als dat niet merkwaardig is!

BIBBEREN EN BEVEN
Heel iets anders dus zijn spookverhalen. Deze zijn zo oud als de literatuur en eigen­lijk nog ouder. Bijgeloof is voor onze voorouders steeds een middel geweest om de wereld te trachten te verklaren en gees­ten (bv. van voorouders) hebben daarbij steeds een rol ge­speeld, o.a. in mondelinge overleveringen. Zo oud als de mensheid is het begrip “geest” anderzijds ook niet, want kunnen we misschien pas eerst echt van “mensen” beginnen spreken wanneer er aan het stoffelijke bestaan ook iets “ver­geestelijkt” wordt gekoppeld (eerbied voor de doden bv.), dan is het natuurlijk nog niet zo dat er ook onmiddellijk werd gedacht aan het eventuele voortbestaan van die “geest”, in welke vorm dan ook, bij het afsterven van het lichaam. Er zijn er zelfs nu nog die daarin niet geloven! Hoe durven ze!
In de film zijn er ook vanaf de vroegste geschiedenis spoken te zien. Het allereerste uit “The apparition” (1903) blijft bijna de hele tijd onzichtbaar (het zijn voorwerpen die zich verplaatsen), maar op het einde krijgen we dan toch een vrouw te zien, die echter in niets verschilt van een levende persoon. Het cliché van het beddelaken gaat terug op “Haunted hotel” uit 1904. Opvallend is wel dat het hier twee komische films betreft. Nadien kwamen er b.v. ook veel romantische films met dat thema (heel recent nog “Ghost” of “Always” en daartussenin een mengeling van humor en romantiek in o.a. “The Ghost of Mrs.Muir” of “The Canterbury Ghost”), zodat van alle clichés men wel kan zeggen dat de spookfilms de minst angstaanjagende zijn, behalve dan klopgeesten in het genre van “Poltergeist”, maar die zijn niet “verpersoonlijkt” (*). Het verschrikkelijkste “spook” is zelfs een levende figuur, die zichzelf door een verminking tot een “spookachtig” bestaan heeft veroordeeld: in 1925 werd “The phantom of the opera” naar het boek van Gaston Leroux voor het eerst verfilmd (met een revolutionaire scène in kleur). Later zouden er nog talrijke remakes volgen, maar zoals zo vaak werd het origineel niet meer overtroffen.

Opvallend is trouwens dat de schijnwereld van opera en toneel zich vaak als decor voor dergelijke verhalen leent. De hoofdrol werd vertolkt door Lon Chaney, een man die wel geboren leek voor griezelfilms. Reeds als kind was hij gefascineerd door clowns, met dien verstande dat hij ze buiten hun context helemaal niet grappig vond: “There’s nothing laughable about a clown in the moonlight!”
Als kind van doofstomme ouders was hij ook gewend te spreken door gebaren. Hij speelde al sinds 1913 kleine rolletjes, maar zijn doorbraak kwam er in 1923 toen hij Quasimodo speelde in “The Hunchback of Notre Dame” (Worsley).
Spookfilms werden zelden ernstig genomen. In een gefilmd interview zegt Arthur Conan Doyle wel dat hij heeft deelgenomen aan succesvolle spiritistische séances (tijdens de Eerste Wereldoorlog toen vele jonge gesneuvelden “op bezoek” kwamen om hun nabestaanden gerust te stellen). Mevrouw Houdini anderzijds verleende haar medewerking aan een film om het spiritisme te bestrijden (“Mystic circle mystery”). Houdini had haar namelijk beloofd dat hij na zijn dood zou proberen met haar in contact te komen. Ze hadden daar zelfs een geheime code voor afgesproken, maar toen ze na tien jaar nog niets had gemerkt, besloot ze dat dit het beste bewijs was dat het allemaal maar onzin was. Geef toe, als zelfs Houdini niet uit de doden kan opstaan, wie dan wel?

EROTIEK
Vaak kunnen geesten zich enkel manifesteren dankzij het optreden van een medium. Mediums zijn meestal vrouwen. Dat wordt dan uitgelegd omdat het om het wegcijferen van het intellect gaat en het zich laten drijven op gevoelens en intuïtie. In werkelijkheid was medium worden voor vele vrouwen vroeger de enige manier niet alleen om een eigen inkomen te hebben (en op die wijze niet louter afhankelijk te zijn van een man), maar zelfs om in niet geringe mate macht uit te oefenen.
Misschien komt het door de combinatie van gruwel en sentimen­taliteit in een tijd dat de vrouwen doorgaans nog niet over een eigen partnerkeuze mochten beslissen, zodat zij tussen deze twee polen heen en weer werden geslingerd, maar het is alleszins merkwaardig dat het griezelgenre veel succes had bij schrijfsters. Naast Mrs.Shelley is ook Mrs.Ann Radcliffe een bekende naam en zelfs grote namen uit de wereldliteratuur, zoals de gezusters Brontë kunnen niet helemaal los gezien worden van deze traditie (“Woeste hoogten” bv.). In de filmwereld is dit minder opvallend, maar dat is dan gewoon te wijten aan het feit dat vrouwelijke regisseurs nog altijd een uitzondering vormen.
In de inleiding op “De nachtzuster”, een verzameling spookverhalen exclusief door vrouwen geschreven, schrijft Renate Dorrestein dat de vrouwelijke obsessie voor griezelverhalen wellicht afkomstig is uit de maatschappelijke onmondigheid die een patriarchale samenleving hen oplegde. Op die manier konden ze gestalte geven aan hun angst of zelfs hun protest tegen de begrenzingen van hun eigen leven. Vandaar dat de verhalen doordrongen zijn van een verstikkende sfeer en een irrationele dreiging. Vervolging, opsluiting, eenzaamheid, verdriet om een onvervulde liefde of een verloren kind zijn dan ook constanten, later aangevuld door verdrongen erotiek.

Maar dat is natuurlijk niet enkel bij vrouwelijke auteurs het geval. Ook Bram Stoker (1847-1912), auteur van “Dracula” (1897), ontgaat de erotische ondertoon van de vampierenbeet niet. Eigenlijk schreef Stoker immers een parabel over de bevrijding van de vrouwelijke seksuele energie: de vampiersbeet windt immers niet enkel de vampier op maar ook het slachtoffer. Of hij dat had gelezen in het eerder gepubliceerde “Carmilla” van de Ier Sheridan Le Fanu weet ik niet, maar dit laatste boek heeft zelf ook twee vampierenfilms geïnspireerd: “Vampyr” van Carl Dreyer uit 1932 en “Et mourir de plaisir” van Roger Vadim uit 1960. Maar Dracula is ongetwijfeld de meest verfilmde vampier (180 keer). Eigenlijk wordt hij zelfs slechts door één personage voorafgegaan: Sherlock Holmes.

Het geniale van Stoker zit in het feit dat hij de algemeen verspreide vampierslegende heeft teruggevoerd naar een historisch personage, de Transsylvanische kruisridder Vlad V van Walachije uit de vijftiende eeuw. Twintig jaar geleden nog gecanoniseerd als vrijheidsstrijder door president Ceausescu heeft deze graaf, die in de vijftiende eeuw tegen de Turken vocht, zijn standbeeld in Transsylvanië, vlakbij zijn vermeende kasteel. Het is uiteraard niet dit aspect dat Stoker interesseerde. Hij baseerde zijn verhaal van de bloedzuigende “ondode”, die zich indien nodig in een vleermuis kon veranderen, op de volksverhalen die over deze (figuurlijk) bloeddorstige graaf de ronde deden. Met de werke­lijkheid komt enkel het “spietsen” overeen: toen noemde men hem immers ook al de Spietser, omdat hij zijn overwonnenen op lansen spietste. In Stokers fantasie wordt dat dan dat hij pas definitief kan worden gedood door een wig in zijn hart te spietsen. Het verhaal hoe hij van eerzame kruisridder (voor zover kruisridders eerzaam kunnen zijn) tot Dracul (duivel) evolueerde, wordt in de filmversie van Francis Ford Coppola geïllustreerd: door een misverstand pleegde zijn vrouw zelfmoord (ze dacht dat hij dood was) en zij mocht daarom niet kerkelijk begraven worden. Dàt zou graaf Vlad uitzinnig van haat tegen de kerk gemaakt hebben. Door zijn gedrag werd hij geëxcommuniceerd en zo heeft de kerk er oorspronkelijk zelf voor gezorgd dat dit bijgeloof ruime ingang vond. Een geëxcommuniceerde dode of een zelfmoordenaar waren wel degelijk dood, maar anderzijds mochten ze uiteraard de hemel niet in. Om onduidelijke redenen konden ze echter ook niet in de hel terecht, zodat ze als “ondoden” bleven verder leven, ’s nachts hier op aarde. In 1484 erkende paus Innocentius VIII (die zoals alle pausen toch onfeilbaar is, nietwaar) zelfs officieel het bestaan van deze “ondoden”. Een kerkelijke weerlegging kwam er pas in 1746, maar dan niet door een paus, maar door een Dominicaan, Augustin Calmet.

Maar we hadden het over erotiek en niet over spietsen, al komt dat daar natuurlijk ook soms om de hoek kijken. Het is duidelijk dat Dracula’s voorliefde om mooie maagdekens uit te zuigen een symbool is voor diens seksuele voorkeur. Maar Stoker was daar zeer kies in, de tijdsomstandigheden in acht genomen. Trouwens ook Roman Polanski toont aan dat hij dit aspect van het vampirisme goed heeft begrepen door in zijn schitterende parodie, “Het bal der vampiers” (“The fearless vampire killers”, 1969), ook een homoseksuele vampier ten tonele te voeren, iets wat later – toen het niet meer “politically correct” was om met homo’s te lachen – nog eens uitgebreid én ernstig werd overgedaan in “Interview with the vampire” (Neil Jordan, 1994).

Friedrich Wilhelm Murnau draaide in 1922 “Nosferatu” dat vrij trouw het boek “Dracula” van Bram Stoker volgt, maar omwille van auteursrechten een andere naam kreeg. Toch eiste de weduwe van Stoker dat de kopieën zouden worden vernietigd. Gelukkig bleef er één buiten schot in tegenstelling tot de twee jaar eerder gedraaide Hongaarse film onder de titel “Drakula”, met een k. Een opmerkelijk verschil met het boek is echter dat hoofdrolspeler Max Schreck (nomen est omen) er verschrikkelijk uitziet, terwijl er toch een erotische aantrekkingskracht van zou moeten uitgaan. Aangezien er ook twee doden vielen op het draaiplateau (uitzonderlijk op locatie in Tsjechoslovakije), deed zelfs het gerucht de ronde dat Schreck zelf een vampier was. Scenarist Steve Katts werkte dit in 2000 zelfs uit tot een film die door E.Elias Merhige werd gedraaid met John Malkovich in de rol van Murnau en Willem Dafoe als Schreck.
Voor een “aantrekkelijke” Dracula moeten we wachten tot in 1928 Bela Lugosi de hoofdrol vertolkt in de toneelversie door de Engelsman Hamilton Deane, die reeds dateerde uit 1925. In 1931, het jaar van James Whales “Frankenstein”, doet Tod Browning (1882-1962), de gewezen assistent van D.W.Griffith voor “Intolerance”, dan ook een beroep op deze Hongaarse Shakespeare-acteur om in zijn filmversie de rol te creëren (in 1938 was er ook een luisterspelversie van Orson “war of the worlds” Welles met hemzelf in de titelrol). Lugosi was dus in tegenstelling tot Max Schreck een seksueel zeer aantrekkelijk man en hij heeft op die manier zeker bijgedragen tot de “erotisering” van de Dracula-figuur. Lugosi’s carrière werd door het succes wel gelimiteerd tot louter rollen die aan de Dracula-figuur refereerden. In 1943 is Bela Lugosi wel te zien in een anti-nazi, maar vooral anti-Japanse film. In “Black Dragons” van William Nigh speelt hij een nazistische plastische chirurg die Japanners in Amerikanen omtovert opdat ze op die manier ongehinderd zouden kunnen spioneren.

Het verhaal van Dracula is overbekend. De Nederlandse dokter van Helsing wordt door de directeur van een inrichting bij zijn dochter geroepen, omdat zij aan een vreemde ziekte lijdt. Dokter en directeur staan voor een raadsel, tot zij beginnen vermoeden dat hun Transsylvaanse buren er iets kunnen mee te maken hebben. De zwart/wit film weet op indrukwekkende wijze te balanceren tussen horror en romantiek door te focussen op de seksuele aantrekkingskracht en de individuele conflicten van de personages. Browning focust hier op het thema van de lichamelijke onzuiverheid in Bram Stokers Dracula, die het gevolg zijn van verboden seksualiteit. De vampier is het prototype van de seksueel actieve man, die met zijn onzuiver, seksueel geladen lichaam de Victoriaanse moraal besmeurt en ruïneert. Onschuldige, reine dames komen in verval door zich over te leveren aan dit onweerstaanbare monster.
De opvolger “Dracula’s daughter” (1936) gaat nog verder op deze ingeslagen weg. Hier speelt Gloria Holden als erfgename van de beruchte graaf een extreem seksuele vrouw die haar slachtoffers leegzuigt na een door regisseur Lambert Hillyer onvergetelijk georchestreerde paringsdans. Dat ook haar prooien jonge maagden zijn, maakt deze Freudiaanse vertelling er niet minder controversieel op.

Een minstens even vraatzuchtige seksualiteit vinden we in “Cat People”, oorspronkelijk een film uit 1942 van Jacques Tourneur met Simone Simon (Irena Dubrovna), Kent Smith (Oliver Reed), Tom Conway (Dr. Louis Judd), Jane Randolph (Alice Moore), Jack Holt (The Commodore). “Cat People” was producer Val Lewtons eerste in een reeks van beroemde horrorfilms. In deze B-film wordt Joe (Kent Smith) verliefd op Irena Dubrovna, een vreemde, verlegen vrouw (Simone Simon) die bang is voor een oude vloek van een panter, die in haar gereïncarneerd blijkt te zijn. Deze horrorprent neemt bewust afstand van het nadrukkelijk in beeld brengen van het monsterlijke en creëert spanning door het gevaar net niet te tonen, door het in een waas van mysterie te hullen en door op de meest onverwachte momenten een tipje van de sluier af te rukken. Paul Schrader zou later de seksuele perversiteiten – die in deze film slechts gesuggereerd worden – uitdiepen in zijn versie van 1982, met de mooie Natassia Kinski in de hoofdrol. Toch is de vroegere symboliek van de schuchtere vrouw die bang is het beest in zichzelf los te laten veel erotischer dan het expliciete naakt. Het is ook een veel betere verwijzing naar de angst voor het “vrouwelijke” onbekende (de “vagina dentata”).

VAMP
In 1953 ziet dan opnieuw een niet-westerse Dracula-film het licht (of eigenlijk juist niet natuurlijk!): “Drakula Istanbulda” kan deze keer de wraak van de familie Stoker wel overleven. Christopher Lee van zijn kant speelde in 1958 in de eerste van zijn zes “Dracula”-films voor de Engelse Hammerstudio’s. In 1971 brachten die (en meer bepaald Peter Sasdy) een film uit die “Countess Dracula” heette, maar die in werkelijkheid het verhaal van Erzsébet Bathory (1560-1614) vertelde, wat rond die tijd ook heel erotisch werd verfilmd door Wladimir Borowycz. In de Engelse versie wordt de gravin vertolkt door Ingrid Pitt, in die van Borowycz door Paloma Picasso. In werkelijkheid was deze gravin uiteraard geen vampier die op zoek naar de eeuwige jeugd het bloed van haar dienstmaagden dronk, maar ze deed dat wel figuurlijk in die zin dat ze tiranniek regeerde en haar personeel afranselde en uithongerde, zodanig dat de bleke tint van ondervoeding het verhaal van vampirisme deed ontstaan. Eigenlijk is Bathory eerder een soort voorloper van mevrouw Thatcher, in die zin dat ze voor die tijd erg veel macht uitoefende voor een vrouw. Nadat haar man was omgekomen in de strijd tegen de Turken weigerde ze immers haar bezittingen te verdelen onder de mannelijke erfgenamen, maar ging ze zelf door met besturen. Het is dan ook niet haar (figuurlijke) bloeddorstigheid die haar ten val heeft gebracht (dat was maar al te zeer schering en inslag in die tijd), maar wel haar machtshonger, waardoor de Habsburgse onderkoning zich bedreigd voelde.

In Frankrijk had in 1919 Louis Feuillade reeds “Les Vampires” gedraaid met Musidora, de eerste “vamp” uit de Franse filmgeschiedenis. In 1996 draaide Olivier Assayas een satire rond een zogezegde remake van deze film, onder de titel “Irma Vep” (een anagram voor “vampire”) door ene René Vidal. Deze rol werd gespeeld door Jean-Pierre Léaud. De rol van Irma Vep (of Musidora als u wil) door de Hongkong-ster Maggie Cheung.
De naam “vamp” is ontleend aan de film “A fool there was” (1915) met de allereerste “filmvamp” Theda Bara, gebaseerd op het verhaal “The vampyre” van Rudyard Kipling, op zijn beurt een romantisering van het waargebeurde verhaal van Kiplings neef, de schilder Philip Burne-Jones, die letterlijk ten onder ging aan zijn liefde voor de actrice Mrs.Patrick Campbell.

Wat “Dances with wolves” deed voor de western, deed Francis Ford Coppola’s “Dracula” voor de griezelfilm. Vandaar dat griezelfilms nu geen B-films meer zijn, maar dat de grootste vedetten van stal worden gehaald en er een speciaal budget wordt voorzien voor de speciale effecten. Dat heeft vooral vruchten afgeworpen voor “Interview with the vampire” van Neil Jordan. Zelf ben ik daar niet zo erg over te spreken. We hebben hier immers te maken met een conventie en die heeft haar eigen wetten. Die kan je niet zo maar opzij zetten om op twee uur te proberen nieuwe conventies op te bouwen (b.v. over hoe men vampier wordt en hoe men een vampier kan doden). Daarvoor was er reeds “Innocent blood” met Anne Parillaud, waarbij vooral de titelsong opvalt, die eigenlijk een bewerking is (in fifties-stijl) van de aria uit “Samson et Dalilah”. De filmmuziek is van Ira Newborn, maar hij heeft wellicht niets te maken met deze verkrachting, die toch ergens ook sympathiek klinkt.

MA, ONZE PA WORDT WEER WOLF!
“Vampiers zijn voor meisjes wat weerwolven zijn voor jongens,” schrijft Filip Huysegems in De Standaard van 5/1/2000 naar aanleiding van de televisieserie “Buffy, the vampire slayer”. En hij legt uit: “Het zijn symbolen van de verwarring die pubers ervaren bij hun seksuele ontluiking. Neem de weerwolf. Zie zijn plots opkomende lichaamsbeharing. Zie hoe de dierlijke driften in hem opwellen. Hoor hem huilen naar de maan, als een echo van de seksuele extase. De figuur van de vampier is iets complexer. Elk meisje dat vrouw wordt, zal hen wel op haar weg vinden, de oude snoepers die uit zijn op haar maagdenbloed. Dramatischer nog: zodra ze door hem ‘bezeten’ is, gaat ze ook zelf de drift voelen woelen. In de klassieke ontknoping zal een jonge held, in een gruwelijke parodie op haar ontmaagding, de sater met een houten paal doorboren. Zijn romantische liefde zal haar ontketende verlangens binnen normale banen brengen. Zo ging dat vroeger.”
Naast monsters en vampiers kregen we in 1994 ook nog een weerwolf in de gedaante van Jack Nicholson in “Wolf” van Mike Nichols met “special effects” van Rick Baker (“An American Werewolf in London”). Aangezien seksuele opwinding zijn dierlijke instincten opwekt (of is het vice versa?), kan hij enkel geboeid met Michelle Pfeiffer de liefde bedrijven. Ja, we hebben altijd al gedacht dat vrijen met Michelle een boeiende bezigheid moet zijn.

Als men bij al deze recente verfilmingen ook nog Kenneth Branaghs “Frankenstein” voegt, dan stellen we toch wel iets merkwaardigs vast. Erotiek en griezelfilms hebben zoals gezegd steeds veel met elkaar te maken gehad, maar bij deze revival is het opvallend hoezeer het rollenpatroon wordt omgewisseld: i.p.v. de stoere macho die de “damsel in distress” gaat redden, is het nu de man die door de vrouw wordt gered (“Wolf” b.v.) of die in zijn poging om de vrouw te evenaren (leven baren b.v.) mislukt, zoals in “Frankenstein”.
Die thematiek werd in 1996 nog verder doorgetrokken in “Wilderness”, een Britse tv-film van Ben Bolt over een vrouwelijke weerwolf, vertolkt door Amanda Ooms. Men kan zich afvragen hoe men er niet eerder is opgekomen: deze vrouw wordt namelijk een weerwolf in haar menstruatieperiode. Dat er een link wordt gelegd met het feit dat ze in haar tienerjaren seksueel werd misbruikt en op die manier zich ook op de mannen wreekt is in de huidige context eveneens voor de hand liggend.
Dat Hollywood de vampier overigens snel heeft ontdekt, mag geen wonder heten: men wil er onsterfelijk beroemd zijn, eeuwig jong en men is daarvoor bereid elkanders bloed te drinken! (Al mogen we niet vergeten dat ook België, en met name Harry Kumel, een bijdrage heeft geleverd tot de vampierenfilms met “Les lèvres rouges” uit 1971.)

Ronny De Schepper

(*) Is deze film (“Poltergeist” dus) behekst? Twee van de kindacteurs (Heather O’Rourke en Dominique Dunne) stierven kort na de opnames.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.