Negentig jaar geleden: de sharia afgeschaft in Turkije

Efruz bij RégineVandaag is het negentig jaar geleden dat Atatürk de Islamitische sharia-wetgeving afschafte in Turkije. Een verjaardag om te koesteren, want er is op dit moment iemand aan het bewind in Turkije die de klok wil terugdraaien…

Er is inderdaad op dit moment heel wat sociale onrust in Turkije, vooral omdat na de jongste presidentsverkiezingen de grote erfenis van Atatürk, namelijk de scheiding tussen kerk en staat weer op het spel staat. Of, om het anders uit te drukken, ook hier (zoals overal elders) probeert de islam een steviger greep te krijgen op het bestuur van het land. Voorlopig nog zonder succes, maar dat Turkije er de laatste twintig jaar op achteruit gegaan is, mag blijken uit het verslag van mijn reis naar Istanbul in mei 1993. Toen was Turkije onder een socialistisch bewind op allerlei vlakken veel beter af dan nu.
Vooraf is het goed om weten dat dit weliswaar een privé-reis was, samen met mijn toenmalige vriendin, maar samen met ons was er ook een groepsreis van de vzw Amarant en voor het gemak werden wij soms aan deze groep toegevoegd.
Zondag 2 mei 1993
Turkije is een land met nog altijd onvoldoende accomodatie om miljoenen toeristen op te vangen. En toch is het toerisme juist één van de voornaamste troeven van Istanbul. Het nachtje in het legendarische Pera Palas Hotel, waarvan ik me zoveel had voorgesteld, is tegengevallen. Het is wel leuk om te zien dat Mata Hari, Ernest Hemingway of Lev Trotzki daar nog hebben geslapen, maar het ziet er in 1993 nóg altijd zo uit. Enfin, er is wel televisie op de kamer, maar hij werkt niet. Hierdoor kon ik me niet uitspreken over de evolutie die sedert 1984 heeft plaatsgevonden toen er nog maar één zender was en dan nog uitsluitend in zwartwit. Nu zijn er niet minder dan zeven zenders die samen op vijftien kanalen uitzenden. Wat die brengen en wat de kwaliteit van de uitzendingen is kan ik dus niet zeggen, tenzij (tussen de storingen door) dat ook buikdansen aan bod komt, naast door westerse pop beïnvloede acts, waarin de vrouwelijke sensualiteit eveneens wordt beklemtoond. Later (*) zal ik zelfs vernemen dat er meer bloot te zien is op de Turkse TV dan op de Vlaamse.
Alleszins, nu we het daar toch over hebben, kan ik vaststellen dat soft porno hier overal open en bloot te koop wordt aangeboden. Daarbij o.a. een homoblad, maar de overgrote meerderheid pakt toch met ontklede meisjes uit. Hier en daar is zelfs wat schaamhaar te zien (en dan niet ongewild zoals bij Efruz, zie later) maar echt blote kutjes worden nog overplakt met een authentiek vijgeblad.
Merkwaardig is wel dat één van de meest gewaagde tijdschriften (zij het in stripvorm), Eroskop, gelieerd is met een sportdagblad, Fotospor. In dat blad tref je naast sport (bijna uitsluitend voetbal overigens) dan ook een klein beetje actualiteit aan en vooral veel halfblote of anderszins pikante meisjes. Sport is hier dus duidelijk nog een macho-aangelegenheid, maar waar niet eigenlijk?
Toch is het wellicht niet toevallig dat Turkije de meeste van z’n medailles in krachtpatserijen als het worstelen en het gewichtheffen haalt. Vandaar misschien ook dat de blote torso van Jean-Claude Van Damme hier alom aanwezig is. Tenzij dit eerder voor de vrouwen is bedoeld, want voor een Islamitisch land is Turkije toch wel vooruitstrevend wat de houding tegenover vrouwen betreft. Dat uitte zich ook al vóór Tansu Ciller premier werd o.a. in het feit dat de vrouwensport hier wordt gestimuleerd, in tegenstelling tot landen als Iran of Algerije, waar de Olympische kampioene Hassiba Boulmerka uit fundamentalistische hoek bedreigingen ontvangt omdat ze met blote benen loopt…
Maar ondanks het feit dat Ciller een rechts-liberaal bewind voerde, werd ze in december 1995 toch verslagen door de Welvaartspartij van Necmettin Erbakan. Het aantal chadors in het straatbeeld nam meteen toe… Paradoxaal genoeg is het hier echter het leger dat erop toeziet dat de sharia (de Islamitische wet) de erfenis van Mustafa Kemal Ataturk niet in verdrukking brengt. Tien dagen voor genoemde verkiezingen vlogen b.v. 43 jonge officieren de laan uit omdat ze banden hadden met religieuze groeperingen.
In 1998 grepen de fundamentalisten ook de macht in Istanbul zelf. De burgemeester, Recep Tayyip Erdogan, liep naderhand toch nog een celstraf van tien maanden op omdat hij zijn aanhangers tot haat had aangezet. Naast de scheiding van kerk en staat, is dus ook de scheiding van rechterlijke en bestuurlijke macht gelukkig nog van toepassing.
Maandag 3 mei 1993
Ons ander hotel, Grand Yavuz, vertoont ook allerlei tekortkomingen (geen televisie op de kamer; als muziek alleen maar een cassette van Bob Marley; WC- en badproblemen; uiterst eentonig ontbijt; hotelpersoneel dat op één uitzondering na geen behoorlijk Engels spreekt – de opleiding aan de “hotelschool” duurt hier dan ook slechts enkele maanden – en dat onze kaartjes “vergeet” te posten, maar wel het geld voor de postzegels in ontvangst neemt), maar heeft alvast het voordeel dat het in het oude stadsgedeelte ligt en dat de voornaamste bezienswaardigheden en de leukste restaurantjes (de Pudding Shop b.v., die ondanks zijn naam wel degelijk Turkse keuken serveert) binnen wandelafstand liggen.
Een nadeel is wel dat je voortdurend moet klimmen en dalen, wat met de onbegaanbare voetpaden en het drukke autoverkeer niet altijd makkelijk is. Verkeersreglementen lapt men bovendien voortdurend aan z’n laars, maar voorlopig kàn dat blijkbaar nog. Ik heb b.v. op de hele week van mijn bezoek geen enkel auto-ongeluk gezien, al moet ik wel toegeven dat ik ook bijna geen enkele onbeschadigde wagen heb gezien…
Alles gebeurt hier nog op z’n boerefluitjes omdat – alle geklaksoneer ten spijt – er nog geen echte agressie in de lucht hangt. Op die manier doet Istanbul anno 1993 mij een beetje denken aan Moskou anno 1988. Daar voelde je ook dat het systeem stilaan op apegapen lag. Enerzijds omwille van de interne uitholling, maar anderzijds ook zeer duidelijk omwille van het oprukken van de Amerikaanse “beschaving”, inclusief de agressie en de arrogante “wie-doet-me-wat”-houding.
De talrijke “hustlers” b.v. zijn op dit ogenblik heel zeker vervelend, maar eigenlijk berokkenen ze je geen kwaad en misschien zijn ze zelfs op hun manier vriendelijk. Persoonlijk heb ik het meegemaakt dat iemand mij ongevraagd een dienst verleende, die ik eigenlijk liever niet had (hij wilde me per se assisteren bij een museumbezoek). Toch was hij min of meer verontwaardigd omdat ik hem nadien hiervoor betaalde (om van hem af te zijn, als ik eerlijk wil zijn). Als hier echter die agressie haar intrede zou doen, wanneer je b.v. dus weigert een namaak-Lacoste te kopen, of weigert je schoenen te laten poetsen of weigert mee te gaan naar één of andere “oom” die tapijten verkoopt, dan voorzie ik problemen.
Want vooral op de jongeren oefent die mentaliteit een grote aantrekkingskracht uit. En over jongeren kan men meepraten in Istanbul: op een totaal van tien miljoen inwoners zijn er niet minder dan acht miljoen die jonger zijn dan 25!
Deze eerste druilerige dag lopen we eerst totaal de verkeerde richting uit, zodat we misschien wel de enige toeristen zijn die ook de “kleine Aya Sofia” hebben gezien, maar voor mij hoefde dit niet echt.
Daarna volgden de “verplichte” uitstappen naar de “échte” Aya Sofia, de Blauwe Moskee enz. ’s Avonds naar de al evenzeer “verplichte” buikdans in de Orient House, zij het dat ik dit niet als een zware verplichting aanvoelde… Ik kom zowaar naast een Duitser terecht die in Sint-Niklaas werkt voor Fuji.
Dinsdag 4 mei 1993
Een hele dag uitgetrokken voor Topkapi (dit wil zeggen: een halve dag, want traditiegetrouw blijven we tot de middag in bed). ’s Avonds gaan we op zoek naar een restaurant aangeprezen door het vrouwentijdschrift Elga, Hünkar Lokantasi. Dat blijkt een klein Turkse dingetje te zijn, helemaal niet afgestemd op toeristen (men sprak er hoegenaamd geen Engels en de taxichauffeur heeft het tot vier keer toe moeten vragen) en waarbij al het eten tesamen op tafel werd gezet, zodat we hier willens nillens op een half uurtje buiten waren.
Woensdag 5 mei 1993
Bezoek aan het Yerebatan Sarayi (“ondergronds paleis”), zijnde de Cisternen van keizer Justinianus: een onderaards waterreservoir om zijn paleis (en later Topkapi) van stromend water te voorzien. Nu voor een gedeelte toegankelijk gemaakt voor toeristen en vaak als locatie gebruikt in films (b.v. “From Russia with love”). Een prachtige ervaring, vooral omwille van de klassieke muziek (bij ons waren het fragmenten uit “Rigoletto” en “La Bohème”) die weerkaatst tegen de wanden.
Nadien komen we in de universitaire wijk terecht, waar ik word uitgenodigd op een soort van openlucht t-dansant van de Germaanse. Ik ga er niet op in, maar daar heb ik later toch een beetje spijt van.
Dé sport die in het stadsbeeld aanwezig is, is voetbal. Overal wordt gespeeld. Improvisatie is daarbij troef. Op een wandeling door de oude stad struikel ik over een wedstrijd, ik weet niet uit welke divisie, maar het is blijkbaar wel een “officiële” match, getuige de scheidsrechter en de geïmproviseerde tribune. Nochtans spelen de beide ploegen niet in reglementaire shirts, maar in eender wat, gaande van een tricot van A.C.Milan over diverse t-shirts tot gewoon het naakte bovenlijf. Om de twee ploegen te onderscheiden, draagt één van de twee teams een gele plastic overtrek. Dat belet niet dat Turkije op internationaal niveau een goed figuur slaat, denken we daarbij maar aan de interland België-Turkije eind augustus 1996 die vooral in het nieuws kwam door de verplichting van minister Vandelanotte om ook tot Belg genaturaliseerde Turken te dwingen in het vak van de Turkse supporters plaats te nemen.
Wielrennen daarentegen is nog een privilege van de rijke burgerij, al is er merkwaardig genoeg wel een traditie. Er zijn in Turkije diverse rittenkoersen geweest (en nog) doorheen de jaren. De organisaties zijn niet altijd even stabiel en verdwijnen bijgevolg geregeld van de internationale of nationale kalender om daarna opnieuw op te duiken. Samen met de Ronde van Marmara zijn er ook de Presidency Tour (zeg maar de nationale ronde) meestal in de buurt van Istanbul en ook de Ronde van de Turkse Riviera (in de buurt van Antalya‑Alanya in het vroege voorjaar en soms ook over het traject Antalya‑Izmir of andersom). Deze laatste rittenkoers gaat in 2004 internationaal en met deelname van profs elite.
Wielrennen was in Turkije redelijk populair in de jaren 60 en 70. Ze hadden ooit zelfs een topamateur (zijn naam ken ik niet meer) die de Ronde van Rheinland‑Pfaltz won, toen toch een toptreffen voor liefhebbers. In de Turkse rittenkoersen waren vaak ook de sterke Oostblokrenners te gast. Ampler, Ludwig en co. hebben er gereden.
In de late jaren 80 en aanvang 90 ging de wielerbond er door een diep dal, maar nu is er opnieuw beterschap. Omwille van beperkte populariteit, relatief weinig renners en clubs… en grote afstanden zit de kalender er voor onze normen eigenaardig in elkaar. Vooreerst is er weinig sprake van vaste data op de kalender. De kalender staat er meestal ook in het teken van o.m. de Spelen van de Middellandse Zee en de Aziatische Spelen. Het beperkte wielerpeloton doet heel het land aan en verblijft vaak voor één week en langer in een deel van Turkije. Daar worden dan naast een klassieke koers van de ‘topkalender’ vaak nog criteriums en kleinere wedstrijden gereden. Zo reist men van april tot oktober het land rond. Hierdoor kan men de verplaatsingen en kosten drukken.
Sommige wedstrijden zijn heel oud. In Ankara is er jaarlijks een klassieke koers die reeds sinds de jaren 20 verreden wordt. Aldus Johan De Win.
In het dagelijkse leven is fietsen hier een levensgevaarlijke bezigheid. En dat omwille van het chaotische verkeer (de voornaamste bron van de luchtverontreiniging overigens), voornamelijk veroorzaakt door een wegeninfrastructuur die grotendeels nog teruggaat op de periode toen Istanbul nog amper 700.000 inwoners kende!
Aangezien het openbaar vervoer gratis is, is het juist daarom overvol, zodat je beter een taxi neemt, wat relatief goedkoop is. Taxichauffeurs mogen dan al zelden Engels spreken, als je de naam van Jean-Marie Pfaff laat vallen, kun je toch al een primitieve conversatie voeren. Diens verblijf bij Trabsonspor is blijkbaar niet ongemerkt voorbijgegaan.
Anderzijds gaat de invloed van Jean-Marie nu ook weer niet zo ver dat je hier b.v. een biefstuk-friet zou kunnen bestellen. Je kan uiteraard wel een biefstuk krijgen en ook friet, maar je krijgt die dan niet tesamen. Friet blijkt namelijk een… voorgerecht te zijn. Zo maar, gewoon friet, met mosterd of ketchup voor de fijnproevers, maar dat is dan ook al…
’s Avonds neemt Batya Ruso van Plan Tours ons mee voor een tourtocht “Istanbul by night”, die eindigt in een nightclub met de gebruikelijke buikdanseressen, volksdansen en in alle talen zingende Johan Stolzen (deze keer bijgestaan door twee Kalinka’s). Het overgrote deel van de aanwezigen zijn Vlamingen (maar uiteraard niet van Amarant), maar wij doen alsof onze neus bloedt. Door die Plan Tours zijn we wel vergezeld van een sympathieke Jemenetische jonge zakenman (die twee dagen eerder overvallen werd, maar op eigen houtje een deel van zijn geld kon recupereren) en ook van een zwijgzame, mankende Iraniër, die bij een vorige uitstap zijn paspoort voor drie maanden was kwijtgespeeld omdat hij een cassette met buikdansmuziek had meegebracht. Daarom verkoopt hij nu maar voor alle zekerheid de traditionele foto met de buikdanseres door aan zijn Jemenitische collega. Hij kan op de sympathie van Batya rekenen (haar telefoonnummer was toen 246.84.68 of 232.71.72, je weet maar nooit of het nog steeds van toepassing is), die duidelijk ook verder wil gaan dan zelfs Turkije toelaat (zij wil absoluut topless kunnen zonnebaden). Zij heeft ook politieke interesse, maar als uit mijn conversatie met de (Noord-)Jemeniet blijkt dat ik nog bij De Rode Vaan heb gewerkt, is ze toch een beetje op haar hoede, heb ik de indruk.
Donderdag 6 mei 1993
Omdat we de janitsarenmuziek van Mehter, “het oudste militaire orkest ter wereld”, willen horen, gaan we in het moderne stadsgedeelte zowaar naar het “militaire museum”! De zwaardenslijperij of sabelsleperij kan ons maar matig boeien (tenzij misschien de wagen waarin een of andere generaal werd vermoord in 1914, omdat de kogelgaten er nog inzaten – zo iemand wordt dan tot “martelaar” gebombardeerd, wat in het Turks heel ironisch “sehitler” is of zoiets), maar de reusachtige tenten maken de verplaatsing toch “worthwhile”. En natuurlijk de janitsaren zelf! Allemaal Fonskes Mariën en Frankskes Pauwels, die nog zo jong zijn dat hun dikke zwarte snor diende te worden opgekleefd. Het was vooral leuk omdat er juist een schoolreis passeerde en die jonge Turkskes klapten en stampten mee alsof het “Tien om te zien” was.
’s Avonds heeft Batya voor ons gereserveerd bij “Régine”. Men zegt meestal dat het buikdansen dat je op toeristische plaatsen te zien krijgt niet “echt” zou zijn, dat het louter ten behoeve van de toeristen wordt georganiseerd. Dat is wel juist, maar dat men nooit mag veralgemenen werd “bewezen” door het feit dat ik het beste optreden heb gezien hier bij “Régine”, een nightclub naar Frans model, waar ene Efruz (zie foto) in intensiteit en sensualiteit al haar collega’s overtrof.
Al wordt “Régine” de “Crazy Horse” van Istanbul genoemd, toch is dit nog niet “ontdekt” door toeristen. Er waren in de loop van de avond (en de nacht) dan ook nooit meer dan twintig mensen tegelijk aanwezig, waaronder slechts vier vrouwen. Naast het evidente gegeven dat mannen meer in dergelijke gelegenheden zijn geïnteresseerd, heeft dat ook te maken met het feit dat deze nightclub (tot dan toe?) eerder op Turken was afgestemd! Vandaar wellicht ook dat de stripteaseuses (die wel een tangaatje dienden aan te houden) allemaal grote blonde vrouwen waren, wat voor Turken erg exotisch en “dus” erg erotisch is.
Vrijdag 7 mei 1993
In de wandelstraat van modern Istanbul (met wel een leuk ouderwets trammetje, terwijl er door het oude stadsdeel een soort bovengrondse metro raast!) zijn er trouwens tal van seks-cinema’s, die vooral Franse films uit de jaren zestig vertonen. Ik herken ook de “truuks” die men destijds eveneens bij ons toepaste. Zo wordt “L’amant” van Jean-Jacques Annaud plotse­ling een “seksfilm” door alleen maar “gewaagde” foto’s uit te hangen…
In de “Egyptische bazar” kopen we voor mijn vader, die pas een zware operatie achter de rug heeft, een “afrodisiac voor de sultan”. We wilden per se ook eens naar de opera van Istanbul (eigenlijk het Cultureel Centrum Atatürk) gaan. Er was een gala-voorstelling van Mozarts “Zauberflöte”, maar die was uitverkocht. Daarom gingen we maar in een kleiner zaaltje naar “Als je van Rossini houdt…” (maar dan in het Turks). De bekende anecdotes over het leven van Rossini werden afgewisseld met een paar aria’s door zangers die meestal amper het niveau van onze academiestudenten haalden. Nu ja, Italiaanse buikdanseressen zijn ongetwijfeld ook niet zo goed als Turkse… En voor de prijs hoefden we het alvast niet te laten. Een ticket kostte evenveel als twee consumpties op een terrasje in een toeristisch gebied.

Ronny De Schepper

(*) CD&V-politicus Ergün Top in de Gazet van Antwerpen van 28/9/2010.

Een gedachte over “Negentig jaar geleden: de sharia afgeschaft in Turkije

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s