Het verhaal over het conflict tussen kapitein Ahab en Moby Dick, een grote witte walvis die ooit een van Ahab’s benen afrukte, is gekend: Ahab is uit op wraak en gaat wanhopig op zoek naar zijn vijand. Alhoewel de schrijver, de Amerikaan Herman Melville, zelf ook gevaren heeft en het verhaal in zekere mate op realiteit berust, is het toch niet door hemzelf meegemaakt.
De roman lijkt te beginnen met een valse start: Queequeg, de kannibaal die gekrompen hoofden uit de Zuidzee verkoopt, speelt een grote rol in de eerste hoofdstukken, geschreven in de eerste persoon door Ishmael (de openingszin: “Noem me Ishmael” is wereldberoemd). Queequeg is in het begin van de roman prominent aanwezig, maar verliest later aan betekenis, net als Ishmael.
In de eerste alinea van “Moby Dick” vertelt Ishmael de lezer dat hij zich tot de zee heeft gewend uit een gevoel van vervreemding van de menselijke samenleving. In de laatste zin van het boek verwijst Ishmael symbolisch naar zichzelf als een wees. Wat is er gebeurd?
Het lijkt erop dat Melville begon met het schrijven van een boek over walvissen en vervolgens van gedachten veranderde. Na zijn verhuizing naar Massachusetts kwam hij onder de invloed van Nathaniel Hawthorne (hij recenseerde “Mosses from an Old Manse” uit 1846) en Thomas Carlyle (vooral “Sartor resartus” uit 1831) en hij was onder de indruk van het idee dat alle zichtbare dingen symbolen zijn van de onzichtbare en spirituele werkelijkheid: “Alle zichtbare dingen zijn slechts kartonnen maskers.” (Melville)
De walvis, het grootste schepsel in de schepping, werd voor Melville (die geen praktiserend unitariër was) een symbool voor God. Goed en kwaad verenigd in één. (En waarom is de walvis “wit”? Dat lees je in hoofdstuk 42.)
Als gevolg hiervan droeg Melville zijn roman op aan Nathaniel Hawthorne (vergelijk het hoofdstuk “Candles” met Hawthornes “Young Goodman Brown”), veranderde hij zijn perspectief (derde persoon in plaats van eerste persoon) en nam hij verwijzingen op naar Bijbelse figuren. Bovendien is er een invloed van William Shakespeare (bepaalde passages zijn gedramatiseerd) en van Samuel Taylor Coleridge (het idee van organische kunst, hoofdstuk 63).
Het hoofdverhaal is voornamelijk gebaseerd op een verhaal over “Mocha Dick, de witte walvis” van een voormalig marineofficier, Jeremiah Reynolds, in een tijdschrift uit 1839. Andere bronnen waren “Miriam Coffin” (1835) van Joseph Hart, “Etchings of a whaling cruise” (1846) van Ross Brown en andere boeken over oetologie (de studie van walvissen). En natuurlijk zijn eigen avonturen op de Acushnet. Pequod is ontleend aan Owen Chase’s verhaal over “de meest buitengewone en aangrijpende schipbreuk van het walvisjachtschip Essex”: op 20 november 1820 kwam de Essex een potvis tegen, die het schip ramde en tot zinken bracht. Omdat het voedsel opraakte, namen de overlevenden hun toevlucht tot kannibalisme. Tegen de tijd dat de laatste van de acht overlevenden op 5 april 1821 werd gered, waren zeven zeelieden opgegeten. In 2013 werd dit verhaal verfilmd als “The whale” door Alrick Riley. Met Martin Sheen in de rol van degene die het verhaal vertelt aan Melville.
Ronny De Schepper
