Castigo divino van de Nicaraguaanse schrijver Sergio Ramírez, dat in het Nederlands verscheen als “De gesel Gods”, werd gepubliceerd in 1988. El País publiceerde op 19 april 1988 een artikel waarin de roman werd aangekondigd als een pas verschenen boek in Spanje. Twee dagen later, op 21 april, besprak de Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes de roman eveneens in El País. Hij noemde het de grootste Midden-Amerikaanse roman ooit geschreven.
De Nederlandse titel “De gesel Gods” is afkomstig van een film met Charles Laughton. Kunt u misschien even het verband uitleggen?
De titel verwijst inderdaad naar een film met Charles Laughton, maar het verband is iets subtieler dan de Nederlandse titel doet vermoeden.
De roman Castigo divino (1988) van Sergio Ramírez ontleent zijn titel aan een Amerikaanse film uit 1932, geregisseerd door Lothar Mendes en met Charles Laughton en Maureen O’Sullivan in de hoofdrollen.
De film vertelt over een gifmenger die uiteindelijk op de elektrische stoel sterft, hoewel zijn misdaden niet bewezen zijn. Dat gegeven vormt een parallel met de roman van Ramírez, waarin een reeks mysterieuze sterfgevallen en de vraag naar schuld en bewijs centraal staan.
De Spaanse uitdrukking castigo divino betekent letterlijk ‘goddelijke straf’. Dat is dus niet hetzelfde als la gesel de Dios (‘de gesel Gods’), de bijnaam van Attila de Hun. De Nederlandse titel De gesel Gods kan daardoor inderdaad gemakkelijk tot verwarring leiden.
Het interessante is dat Ramírez de titel van een film gebruikt als verwijzing naar de manier waarop de inwoners van León de misdaden interpreteren: als een soort goddelijke straf. Zo wordt de titel zelf onderdeel van het raadsel rond schuld, gerechtigheid en de waarheid.
De film heet eigenlijk “Payment deferred”. Mag ik dan aannemen dat “Castigo Divino” de titel was, waarmee hij in Spaanstalige landen in de zalen te zien was?
Ja, maar met één belangrijke nuance: in Nicaragua werd de film inderdaad onder de titel Castigo divino vertoond, maar ik kan niet bevestigen dat dit de titel was in alle Spaanstalige landen.
Er is een bijzonder sterke aanwijzing in de roman zelf. De openingszin van Castigo divino situeert de lezer op 18 juli 1932, wanneer journalist Rosalío Usulutlán in León een vertoning bijwoont van de MGM-film Castigo divino, met Charles Laughton en Maureen O’Sullivan. De film is in werkelijkheid Payment Deferred, die in de Verenigde Staten op 7 november 1932 in première ging.
Dat levert een interessante historische bijzonderheid op: de roman laat de film in Nicaragua al in juli 1932 zien, terwijl de Amerikaanse première pas in november plaatsvond. Dat is een anachronisme, tenzij er een bijzondere verklaring voor bestaat.
De titel Castigo divino is dus niet zomaar een vrije vertaling die Ramírez zelf bedacht heeft: hij gebruikt de Spaanse filmtitel zoals die in zijn verhaalwereld bekend is. Voor Argentinië vermeldt de filmdatabase IMDb overigens Justicia divina als alternatieve titel.
Kortom: uw veronderstelling klopt voor Nicaragua, maar ik zou ze niet zonder aanvullend bewijs uitbreiden tot de hele Spaanstalige wereld.
Ronny De Schepper & chatgpt
