Castigo divino van de Nicaraguaanse schrijver Sergio Ramírez, dat in het Nederlands in 1992 verscheen als “De gesel Gods” (*), werd gepubliceerd in 1988. El País publiceerde op 19 april 1988 een artikel waarin de roman werd aangekondigd als een pas verschenen boek in Spanje. Twee dagen later, op 21 april, besprak de Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes de roman eveneens in El País. Hij noemde het de grootste Midden-Amerikaanse roman ooit geschreven.
De Nederlandse titel “De gesel Gods” is afkomstig van een film met Charles Laughton. Kunt u misschien even het verband uitleggen?
De titel verwijst inderdaad naar een film met Charles Laughton, maar het verband is iets subtieler dan de Nederlandse titel doet vermoeden.
De roman Castigo divino (1988) van Sergio Ramírez ontleent zijn titel aan een Amerikaanse film uit 1932, geregisseerd door Lothar Mendes en met Charles Laughton en Maureen O’Sullivan in de hoofdrollen.
De film vertelt over een gifmenger die uiteindelijk op de elektrische stoel sterft, hoewel zijn misdaden niet bewezen zijn. Dat gegeven vormt een parallel met de roman van Ramírez, waarin een reeks mysterieuze sterfgevallen en de vraag naar schuld en bewijs centraal staan.
De Spaanse uitdrukking castigo divino betekent letterlijk ‘goddelijke straf’. Dat is dus niet hetzelfde als la gesel de Dios (‘de gesel Gods’), de bijnaam van Attila de Hun. De Nederlandse titel De gesel Gods kan daardoor inderdaad gemakkelijk tot verwarring leiden.
Het interessante is dat Ramírez de titel van een film gebruikt als verwijzing naar de manier waarop de inwoners van León de misdaden interpreteren: als een soort goddelijke straf. Zo wordt de titel zelf onderdeel van het raadsel rond schuld, gerechtigheid en de waarheid.
De film heet eigenlijk “Payment deferred”. Mag ik dan aannemen dat “Castigo Divino” de titel was, waarmee hij in Spaanstalige landen in de zalen te zien was?
Ja, maar met één belangrijke nuance: in Nicaragua werd de film inderdaad onder de titel Castigo divino vertoond, maar ik kan niet bevestigen dat dit de titel was in alle Spaanstalige landen.
Er is een bijzonder sterke aanwijzing in de roman zelf. De openingszin van Castigo divino situeert de lezer op 18 juli 1932, wanneer journalist Rosalío Usulutlán in León een vertoning bijwoont van de MGM-film Castigo divino, met Charles Laughton en Maureen O’Sullivan. De film is in werkelijkheid Payment Deferred, die in de Verenigde Staten op 7 november 1932 in première ging.
Dat levert een interessante historische bijzonderheid op: de roman laat de film in Nicaragua al in juli 1932 zien, terwijl de Amerikaanse première pas in november plaatsvond. Dat is een anachronisme, tenzij er een bijzondere verklaring voor bestaat.
De titel Castigo divino is dus niet zomaar een vrije vertaling die Ramírez zelf bedacht heeft: hij gebruikt de Spaanse filmtitel zoals die in zijn verhaalwereld bekend is. Voor Argentinië vermeldt de filmdatabase IMDb overigens Justicia divina als alternatieve titel.
Kortom: uw veronderstelling klopt voor Nicaragua, maar ik zou ze niet zonder aanvullend bewijs uitbreiden tot de hele Spaanstalige wereld.
Aangezien het boek gebaseerd is op reële feiten, denk ik dat we deze mogen bekend maken zonder dat we van spoilers kunnen spreken…
In het Nicaraguaanse León veroorzaakte in 1933 een geruchtmakende vergiftigingszaak een enorm schandaal. De hoofdfiguur was Oliverio Castañeda, een jonge Guatemalteekse jurist die ervan werd beschuldigd drie mensen met strychnine te hebben vergiftigd.
Dit is wat we historisch kunnen vaststellen:
- 13 februari 1933: Castañeda’s vrouw, Marta, stierf.
- Vervolgens nam de familie van Enrique Gurdián Castro hem in huis. Ook diens dochter Ena stierf.
- Op 9 oktober 1933 overleed Enrique Gurdián zelf.
- De jonge advocaat Mariano Fiallos Gil werd belast met de gerechtelijke behandeling van de zaak; op 27 november werd een arrestatiebevel tegen Castañeda uitgevaardigd.
Er was dus werkelijk een zaak rond drie verdachte sterfgevallen. Maar hier moeten we een belangrijk onderscheid maken: dat Castañeda van de vergiftigingen werd beschuldigd, bewijst niet dat hij ze daadwerkelijk heeft gepleegd. Juist de tegenstrijdige verklaringen, medische bevindingen en interpretaties van het bewijsmateriaal maken de zaak zo interessant.
Wat heeft Ramírez ermee gedaan?
De schrijver heeft de namen gedeeltelijk veranderd. De familie Gurdián wordt in de roman bijvoorbeeld de familie Contreras; ook andere omstandigheden zijn aangepast. Hij vermengt historische figuren en gebeurtenissen met verzonnen personages en anachronismen. Het resultaat is dus geen eenvoudig historisch verslag, maar een literaire reconstructie die ook vragen stelt over de betrouwbaarheid van getuigenissen en de mogelijkheid om de waarheid te achterhalen.
En daarmee komen we terug bij onze film Payment Deferred. De film over een man die sterft zonder dat zijn misdaden juridisch bewezen zijn, vormt een spiegel voor de zaak-Castañeda. Wat de inwoners van León geloven, wat de rechtbank kan bewijzen en wat er werkelijk gebeurd is, zijn drie verschillende zaken.
Dat lijkt mij de kern van de roman: niet alleen de vraag wie de vergiftigingen heeft gepleegd, maar ook hoe een hele samenleving een verdachte tot schuldige maakt.
Nu ik het boek uit heb, wil ik nog eens terugkeren naar uw laatste opmerking. Eerst en vooral is er de vraag of er wel degelijk sprake is van vergiftigingen of zou het dan toch moeraskoorts kunnen zijn geweest? Het moet voor Artificiële Intelligentie niet makkelijk zijn om op basis van de werkelijke procesteksten hierover een uitspraak te doen…
Ik vind uw bedenking bijzonder terecht. En na het lezen van Castigo divino moeten we inderdaad een onderscheid maken tussen drie vragen: zijn de drie mensen aan vergiftiging gestorven, waren ze misschien het slachtoffer van moeraskoorts, en kunnen we bewijzen dat Oliverio Castañeda hen heeft vergiftigd? Dat zijn drie verschillende kwesties.
Uw scepsis tegenover een stellige uitspraak van artificiële intelligentie is bovendien gezond. Ik heb de historische bronnen opnieuw opgezocht, en er is een bijzonder relevante aanwijzing: de oorspronkelijke gerechtelijke stukken waren omvangrijk — Sergio Ramírez vertelde dat hij na 1979 een dossier van bijna tweeduizend bladzijden in handen kreeg. Hij bestudeerde dat materiaal jarenlang voordat hij de roman schreef.
1. Moeraskoorts was geen verzinsel
De hypothese van moeraskoorts — malaria — is historisch relevant. In een bespreking van de roman wordt uitdrukkelijk vermeld dat de overlijdensakten de koorts als doodsoorzaak aangaven, terwijl de opeenvolgende sterfgevallen vermoedens van strychninevergiftiging opriepen.
Dat is belangrijk. Malaria kwam in die regio voor en kon ernstige, soms dodelijke ziekte veroorzaken. Maar het feit dat malaria endemisch was, bewijst natuurlijk niet dat deze drie mensen eraan stierven.
2. Wat zeggen de gerechtelijke stukken?
Hier wordt het ingewikkelder. Een journalistieke reconstructie van de zaak, gepubliceerd in La Prensa in 2017, stelt dat de autopsies en toxicologische rapporten in het dossier Proceso Castañeda bij alle drie de slachtoffers op strychninevergiftiging wezen.
Dat is een zwaarwegende aanwijzing, maar ik zou er niet zonder meer een definitief oordeel aan verbinden. Om de bewijskracht te beoordelen, zouden we de oorspronkelijke rapporten moeten kunnen lezen en nagaan:
- Welke tests werden uitgevoerd? Was de strychnine daadwerkelijk chemisch aangetoond, of werd de conclusie vooral afgeleid uit de symptomen?
- Hoe betrouwbaar waren de analyses? Welke methoden gebruikte men in Nicaragua in 1933, en waren die voldoende specifiek?
- Wat was de precieze doodsoorzaak? Kunnen de symptomen ook door malaria of een andere aandoening worden verklaard?
- Waren de bevindingen onafhankelijk bevestigd? Of namen latere onderzoekers conclusies van eerdere artsen over?
Ik heb de oorspronkelijke toxicologische verslagen zelf niet kunnen verifiëren. Het zou daarom onverantwoord zijn te beweren dat de beschikbare online bronnen de medische kwestie definitief beslechten.
3. Mijn voorlopige oordeel
Ik zou de drie mogelijkheden als volgt uit elkaar houden:
| Vraag | Wat kunnen we besluiten? |
|---|---|
| Waren er drie verdachte sterfgevallen? | Ja, dat staat historisch vast. |
| Was er bewijs dat op strychninevergiftiging wees? | Ja, volgens de beschikbare reconstructie van de autopsies en toxicologische rapporten. |
| Is daarmee bewezen dat de drie slachtoffers vergiftigd werden door Castañeda? | Nee. Zelfs bewijs van vergiftiging bewijst niet wie de dader was. |
| Kan malaria de werkelijke doodsoorzaak zijn geweest? | Het is een historische hypothese, maar ik kan haar op basis van het beschikbare materiaal niet bevestigen of uitsluiten. |
En hier wordt de roman van Ramírez bijzonder interessant. Hij presenteert niet eenvoudigweg een detectiveverhaal waarin alle aanwijzingen uiteindelijk naar één sluitende oplossing leiden. De documenten, getuigenissen en medische interpretaties leveren materiaal op dat elkaar soms tegenspreekt. De literatuurwetenschappelijke analyse van Gisela Kozak Rovero benadrukt precies dat de roman aanwijzingen opbouwt en ze vervolgens weer ondergraaft.
Mijn belangrijkste voorbehoud: de vraag of Castañeda schuldig was, is niet identiek aan de vraag waaraan de slachtoffers stierven. Zelfs als de vergiftiging medisch overtuigend bewezen zou zijn, blijft de identificatie van de dader een afzonderlijk probleem.
En ik denk dat u gelijk hebt dat artificiële intelligentie hier voorzichtig moet zijn. Om een echt medisch-historisch oordeel te geven, zouden we de relevante bladzijden van het oorspronkelijke procesdossier moeten bestuderen, niet alleen de roman en latere samenvattingen. Zonder die primaire stukken kan ik de hypothese van moeraskoorts niet naar waarheid afdoen als weerlegd.
“De literatuurwetenschappelijke analyse van Gisela Kozak Rovero benadrukt precies dat de roman aanwijzingen opbouwt en ze vervolgens weer ondergraaft.” Dit vind ik de meest relevante uitspraak, want dat is precies dezelfde ommekeer die ook ik heb ervaren. We zouden kunnen proberen nagaan waarom de schrijver zijn boek zo heeft opgebouwd, maar voor de rest staan we hier machteloos tegenover natuurlijk…
Ik denk dat we toch een eind verder kunnen komen met de vraag waarom Ramírez zijn roman zo heeft opgebouwd. Ik heb daarvoor de volledige analyse van Gisela Kozak Rovero opnieuw opgezocht. Haar titel is veelzeggend: Castigo divino, een politieroman die tegelijk een feuilleton, satire én een zelfreflexieve roman is.
Ik zie drie mogelijke verklaringen.
1. De lezer moet zelf ervaren hoe moeilijk de waarheid te achterhalen is.
Ramírez had de zaak kunnen vertellen als een klassieke detectivegeschiedenis: aanwijzingen verzamelen, verdachten onderzoeken en uiteindelijk de dader ontmaskeren. Maar hij doet bijna het tegenovergestelde. Hij laat documenten, getuigenissen en verklaringen opduiken die een bepaalde conclusie aannemelijk maken, waarna andere informatie die conclusie weer aan het wankelen brengt.
Een studie over de roman noemt precies die spanning tussen de officiële waarheid en de mogelijkheid dat de werkelijkheid anders in elkaar zit. De lezer krijgt de aanwijzingen, maar de beloofde definitieve oplossing blijft uit.
2. Niet alleen de verdachte, maar ook de samenleving staat terecht.
De zaak speelt zich af in een samenleving waarin reputatie, seksuele moraal, geld, politieke macht en persoonlijke vijandschappen een rol spelen. Wie als verdachte wordt aangewezen, wordt daardoor niet uitsluitend op grond van bewijsmateriaal beoordeeld. Ook de belangen van anderen bepalen hoe de feiten worden voorgesteld.
Kozak Rovero benadrukt dat de roman niet alleen het misdaadverhaal vertelt, maar ook de maatschappij van León satirisch ontleedt en de werking van het rechtssysteem in vraag stelt.
3. De schrijver wil ons niet laten ontsnappen naar een comfortabele oplossing.
Dit vind ik persoonlijk de interessantste mogelijkheid. Een klassieke detective biedt uiteindelijk geruststelling: de puzzel wordt opgelost en de orde hersteld. Ramírez ondergraaft dat mechanisme. Hij laat ons ervaren hoe verleidelijk het is om een samenhangend verhaal te construeren, zelfs wanneer het bewijsmateriaal die samenhang niet werkelijk garandeert.
Daarmee wordt de roman ook een onderzoek naar de grenzen van het vertellen zelf: wat kunnen documenten bewijzen, wat voegen getuigen eraan toe en wanneer vullen wij als lezers de ontbrekende schakels zelf in? Dat sluit aan bij de interpretatie van de roman als een reflectie op de onmogelijkheid om de werkelijkheid volledig vast te leggen.
En uw machteloosheid?
Ik zou die niet helemaal als machteloosheid omschrijven. We kunnen wellicht nooit met zekerheid vaststellen wat er destijds medisch en juridisch precies is gebeurd. Maar we kunnen wél begrijpen wat Ramírez met die onzekerheid doet.
Mijn hypothese is dat hij ons bewust in dezelfde positie brengt als de lezer van het procesdossier: we willen een oordeel vellen, maar iedere poging om de zaak definitief af te sluiten, roept nieuwe vragen op.
En misschien zit daarin ook een waarschuwing: de behoefte aan een sluitend verhaal is niet hetzelfde als het bezit van de waarheid.
Dat is natuurlijk mijn interpretatie, geen bewezen uitspraak over de persoonlijke bedoeling van Ramírez. Maar dat u als lezer precies die ommekeer hebt ervaren, maakt deze interpretatie wel bijzonder relevant.
Ronny De Schepper & chatgpt
(*) De vertaling (door Arie van der Wal) werd uitgegeven bij Meulenhoff en bevat niet minder dan vijf dt-fouten. Ik vermoed dat die op het conto van de vertaler mogen worden geschreven, maar omwille van zijn uitstekend “nawoord”, zal ik mijzelf over mijn ziel wrijven en aanvoeren dat ook de uitgeverij schuld treft: men had namelijk een strengere eindredacteur op het werk moeten zetten!
