“The razor’s edge” van Somerset Maugham

The Razor’s Edge van William Somerset Maugham verscheen in 1944, maar er is inderdaad wat verwarring over de precieze datum omdat de Amerikaanse en Britse editie kort na elkaar verschenen. De Amerikaanse eerste editie verscheen in april 1944, uitgegeven door Doubleday, Doran & Co. in Garden City, New York. Britse eerste editie verscheen bij William Heinemann, Londen, 1944. De bibliografische bronnen geven voor deze editie geen betrouwbare dag- of maanddatum.

In “The razor’s edge” wil Somerset Maugham in oorlogstijd nogmaals lucht geven aan zijn existentiële twijfels. Daarvoor voert hij een jonge Amerikaan ten tonele, Larry Darrell, die in zijn jeugd een gewone onbezorgde “typical American boy” was, tot hij in Frankrijk als oorlogsvliegenier met de dood van een vriend wordt geconfronteerd die hiermee zijn eigen leven redde. Het is voor Larry de aanleiding om over de zin van het leven te gaan nadenken. In eerste instantie uit zich dit door niet te willen gaan werken, maar liever nog wat te studeren, maar dan zonder echt doel voor ogen, wat voor Amerikanen natuurlijk “outrageous” is (**). Daarom raadt de conservatieve streber Elliott Templeton (weliswaar op een bepaalde manier een sympathiek personage, zo weggelopen uit een roman van Edith Warton, het soort Amerikaan dat nu niet meer bestaat) zijn zuster Louisa Bradley af haar dochter Isabel, waarmee Larry verloofd is, aan hem uit te huwelijken. De naar Europese adel vissende Elliott is ook de figuur waardoor de auteur, die zichzelf als zodanig en onder zijn eigen naam ook opvoert, in contact komt met die Amerikanen. Elliott is ook de perfecte tegenpool voor Larry omdat hij diens leven als nutteloos beschouwt, terwijl hijzelf een totaal futiel leven leidt. Vandaar dat de beschrijving van zijn dood één van de hoogtepunten van het boek is.
Isabel is vrijgevochten genoeg om haar eigen mening te vormen, maar die mening komt uiteindelijk wel overeen met die van haar familie, aangezien ze niet zonder enige maatschappelijke welstand kan leven. Daardoor huwt ze met Gray Maturin, een jeugdvriend van Larry, die wel degelijk een “typical American boy” is gebleven. Als hun fortuin er door de Wall Street Crash echter aan gaat, dan komen zij in Parijs terecht, waar ze op kosten van Elliott in diens woning mogen verblijven. Daar ontmoeten ze opnieuw Larry, die tussen de expatriates nog altijd op zoek is naar de zin van zijn bestaan. Hij doet dit o.a. door zware handenarbeid (met name in de mijnen in Noord-Frankrijk), waar hij een Poolse edelman ontmoet die blijkbaar een vergelijkbare crisis doormaakt (zwakste deel van het plot). Deze leert hem nota bene de weg naar de (voor het ogenblik nog katholieke) mystiek kennen. Maar tegelijk komt hij via de losse levenswandel van de Pool ook in contact met de fysieke liefde in de gedaante van een wilde boerendochter. Later zal hij tegenover seks altijd een voor die tijd zeer vooruitstrevende opinie koesteren, maar dan precies enkel omdat hij zo onthecht is dat hij er niet echt naar streeft, evenmin als naar materiële welstand b.v. (al leeft hij voorlopig nog wel voornamelijk van zijn erfenis). In Parijs ontmoeten ze ook Sophie Macdonald, eveneens een jeugdvriendin van Larry, Gray en Isabel, die evenwel “op het slechte pad” is nadat ze haar man en kind in een auto-ongeluk is verloren. Sophie leeft nu in de marge van de maatschappij. Via prostitutie verzamelt ze het geld dat ze nodig heeft voor drugs en alcohol. Als Isabel merkt dat Larry verliefd is op Sophie (zijn onweerstaanbare drang om “Verlosser” te spelen), zorgt zij ervoor dat dit mislukt door Sophie (die voor de gelegenheid de drank heeft afgezworen) opnieuw in verleiding te brengen. Sophie gaat eronder door en als ze later met de keel overgesneden wordt teruggevonden, stelt Maugham (als personage én als schrijver) heel terecht dat het eigenlijk Isabel is, die haar heeft vermoord. Maar hij neemt het haar niet kwalijk: “My dear, I’m a very immoral person. When I’m really fond of anyone, though I deplore his wrongdoing it doesn’t make me less fond of him. You’re not a bad woman in your way and you have every grace and every charm. I don’t enjoy your beauty any the less because I know how much it owes to the happy combination of perfect taste and ruthless determination.” (p.339) Eenzelfde openheid met betrekking tot zichzelf spreidt Maugham ten toon voor zover het zijn relatie met de “kunstenaarsgroepie” Suzanne Rouvier betreft. Een relatie die hij overigens deelt met Larry. Want eigenlijk is dit boek zijn verhaal. Met als voornaamste (maar nogal saaie) onderdeel zijn belevenissen in India, die er hem uiteindelijk toe brengen zijn fortuin weg te schenken en als anonieme taxichauffeur verder te leven in de VS, waar hij op die manier hoopt zijn landgenoten te bekeren. “Eigenlijk is dit een successtory,” besluit Maugham. “For all the persons with whom I have been concerned got what they wanted: Elliott social eminence, Isabel an assured position backed by a substantial fortune in an active and cultured community; Gray a steady and lucrative job, with an office to go to from nine till six every day; Suzanne Rouvier security; Sophie death; and Larry happiness. And however superciliously the highbrows carp, we the public in our heart of hearts all like a success story; so perhaps my ending is not so unsatisfactory after all.” (p.350)
“The razor’s edge” werd in 1946 verfilmd, opnieuw door Edmund Goulding, die volgens mij een totaal verkeerde toon aanslaat. Het is waar dat de zoektocht van Larry (én van Somerset Maugham) naar de zin van het bestaan op een bepaald moment de spirituele richting inslaat (dit is misschien wel onvermijdelijk), maar uiteindelijk blijft bij Maugham het existentialisme overheersen, meen ik me te herinneren, terwijl Goulding ongeremd de christelijke weg inslaat, bovendien gedrenkt in zo’n typische geëxalteerde Hollywoodsaus als het godsbestaan ter sprake komt. Tyrone Power is redelijk kleurloos als Larry en Anne Baxter ongeloofwaardig als Sophie. Gene Tierney is “gewoon mooi” als Isabel, maar dat is eigenlijk wat de rol ook inhoudt, vind ik. In de twee sleutelmomenten die ze heeft (de seksuele verleiding van Larry, waarvan ze op het laatste nippertje afziet, en de verdoemenis van Sophie) was ze wel overtuigend. De show wordt echter gestolen door Clifton Webb als Elliott en vooral Herbert Marshall als Somerset Maugham zelf. Buiten het feit dat er natuurlijk nergens wordt gealludeerd op zijn homoseksualiteit was het zo natuurgetrouw dat ik mij soms afvroeg of de schrijver zijn eigen rol niet vertolkte! (Dat kon natuurlijk niet wegens de leeftijd, maar kom…)
In 1984 werd het boek nogmaals verfilmd, deze keer door John Byrum met Bill Murray als Larry, Theresa Russell als Sophie, Catherine Hicks als Isabel en Denholm Elliott als Elliott Templeton. Bill Murray heeft zelf meegeschreven aan het script en heeft er nog meer een glamourrol van gemaakt dan er in potentie reeds in aanwezig was. Bovendien is het nog meer “veramerikaniseerd”. Nochtans gaat dit, net zoals “The Age of Innocence”, over een sectie (in tijd en plaats) van Amerika dat toch nog Europeser was dan men zou aannemen. Vandaar dat hij enerzijds de bal misslaat en dat anderzijds de film toch geen succes kende, aangezien hij voor het grote publiek niet “Amerikaans” genoeg was.

Ronny De Schepper