Angela’s Ashes: A Memoir van Frank McCourt verscheen op 5 september 1996 bij Scribner in New York. McCourt was toen 66 jaar en het was zijn debuut als boekenauteur.
En hij won al meteen de Pulitzer Prize, wat naar mijn oordeel een grotere bekroning was dan de National Book Award voor “Charming Billy” van Alice McDermott. Dat is dus op het eerste gezicht in tegenspraak met wat ik daar heb gezegd, namelijk dat Amerikanen graag boeken lezen over hoe ver immigranten het wel hebben geschopt in de VS, want dit boek is miserabilisme tot en met. Toch is het volgens mij géén contradictie, want dit boek speelt zich voor een groot stuk af in Ierland en het is vooral dààr dat miserabilistische toestanden heersen…
Ja, ik denk dat u daar een heel belangrijk onderscheid maakt. Er is inderdaad geen echte contradictie, juist omdat Angela’s Ashes op een merkwaardige manier twee Amerikaanse leesbehoeften tegelijk bedient.
Eerst één kleine precisering: McCourt won de Pulitzer Prize for Biography or Autobiography in 1997, dus niet in het verschijningsjaar 1996. Maar inderdaad: het was zijn debuut en meteen een buitengewoon prestigieuze bekroning.
En uw redenering over het miserabilisme vind ik zeer overtuigend. Het cruciale verschil is namelijk:
- de ellende is Iers;
- de verteller die erop terugkijkt, is Amerikaans;
- en het uiteindelijke perspectief is er een van ontsnapping en opwaartse mobiliteit.
Frank McCourt vertelt over een jeugd waarin werkelijk bijna alles misgaat: armoede, honger, ziekte, alcoholisme, vernedering, de uitzichtloosheid van Limerick. Maar de Amerikaanse lezer krijgt dat verhaal aangeboden als het verleden waaruit de succesvolle Amerikaan Frank McCourt is voortgekomen. De ellende bedreigt dus niet het Amerikaanse zelfbeeld; integendeel, ze kan het juist bevestigen.
Dat maakt Angela’s Ashes zelfs bijna een schoolvoorbeeld van de Amerikaanse immigrant-success story, zij het in omgekeerde volgorde. Bij een klassiek Amerikaans immigrantenverhaal zegt men ongeveer:
Kijk hoe arm en kansloos hij daar was — en kijk wat hij hier geworden is.
Bij McCourt wordt het:
Kijk eens hoe verschrikkelijk het daar was — en kijk waar hij uiteindelijk terechtgekomen is.
En er zit nog iets interessants in. De Amerikanen hoeven zich in Angela’s Ashes niet schuldig te voelen over die armoede. Het is niet Amerika dat de kinderen van McCourt laat verhongeren. Het is het Ierland van de jaren dertig en veertig: katholiek, economisch achtergesteld, door de geschiedenis en de onafhankelijkheidsstrijd getekend. De Amerikaanse maatschappij verschijnt uiteindelijk als de plaats waar Frank een nieuw leven kan beginnen.
Dat verklaart ook waarom het boek ondanks zijn enorme ellende zo’n comfortabele emotionele structuur heeft. McCourt schrijft wel over verschrikkelijke dingen, maar hij schrijft ze vanuit de wetenschap dat hij eraan ontsnapt is. Bovendien is er zijn humor, die voortdurend voorkomt dat het boek uitsluitend als sociaal-realistische ellendeliteratuur gelezen wordt.
En daarmee komen we inderdaad bij uw vergelijking met Charming Billy van Alice McDermott. Daar is de verhouding eigenlijk anders. Charming Billy gaat over een Amerikaan, over het katholiek-Ierse milieu in Amerika zelf, en over de tragiek die binnen dat milieu blijft bestaan. Er is geen vergelijkbare spectaculaire beweging van ellende daar → bevrijding hier. Billy Lynch heeft het Amerikaanse leven niet noodzakelijk “gewonnen”; zijn charme en zijn ondergang bestaan naast elkaar.
Ik zou uw oorspronkelijke stelling daarom misschien iets scherper formuleren:
Amerikaanse lezers houden niet noodzakelijk van boeken waarin immigranten aantonen hoe geweldig Amerika is; ze houden van verhalen waarin immigratie en Amerika uiteindelijk de mogelijkheid van een beter leven vertegenwoordigen.
Daarom kan een boek over extreme armoede juist bijzonder aantrekkelijk zijn, zolang die armoede maar voldoende buiten het Amerikaanse heden geplaatst wordt en het verhaal eindigt met iemand die eraan ontsnapt.
En Angela’s Ashes doet dat wel héél geraffineerd: het grootste deel van het boek is eigenlijk het verhaal van waar Frank vandaan komt, terwijl de Amerikaanse lezer tegelijk weet waar hij naartoe zal gaan. Dat vooruitzicht kleurt de hele ellende die eraan voorafgaat.
Het is ook het derde boek over comazuipen dat ik op korte tijd heb gelezen (dan neem ik voor het gemak ook nog de “49 beren” van Helen Mellaart er bij), maar ook hierin verschilt McCourt van McDermott (en al helemaal van Mellaart, waar het eerder een tijdverdrijf is). Bij Alice McDermott is Billy Lynch beginnen drinken uit liefdesverdriet, wat hem nog enigszins “charmant” maakte, maar bij de vader van Frank McCourt (want hij laat het boek wel erg autobiografisch klinken) is er niet eens een voorwendsel nodig: Malachy McCourt drinkt zich lazarus met het beetje geld dat hij krijgt toegestopt om zijn vrouw en kinderen te onderhouden! Om eerlijk te zijn: ik hoop dat de man nog eens zijn “comeuppance” krijgt! (Ik zit nog maar aan p.94)
Ja — en precies daar wordt de vergelijking tussen die drie boeken bijzonder interessant. U gebruikt ‘comazuipen’ natuurlijk enigszins anachronistisch, maar als gemeenschappelijke noemer voor de manier waarop alcohol in die drie levens voorkomt, vind ik hem uitstekend.
Bij McDermott is Billy’s drinken tenminste nog psychologisch verklaarbaar. Zijn alcoholisme heeft een romantische oorsprong: liefdesverdriet. Dat maakt hem niet minder tragisch, maar het geeft hem inderdaad iets van de titel Charming Billy: hij is iemand die zichzelf met drank probeert te verdoven, en daardoor ontstaat zelfs een zekere vertedering.
Bij Mellaart is alcohol, zoals u zegt, bijna een vrijetijdsbesteding. Het hoort bij het milieu en bij de personages; het is niet noodzakelijk de motor van hun bestaan.
Maar bij McCourt is het ronduit verbijsterend. Wat Malachy doet, is niet: ik heb verdriet, dus ik drink. Het is bijna: ik heb geld, dus ik drink het op. En vervolgens zijn vrouw en kinderen maar zien hoe ze aan eten komen. Dat maakt hem als vader op p. 94 inderdaad veel moeilijker sympathiek te vinden dan Billy Lynch.
En wat het extra wrang maakt, is dat McCourt het aanvankelijk niet eens presenteert als een soort uitzonderlijke ontsporing. Alcohol is in die omgeving zo genormaliseerd dat Malachy’s gedrag bijna in het dagelijkse decor is opgenomen. Hij krijgt zijn loon, of wat geld, en een gedeelte daarvan lijkt onmiddellijk in zijn lichaam te verdwijnen. De kinderen weten vervolgens wat dat betekent.
Dat levert ook een merkwaardig verschil op in de functie van de alcohol:
| Waarom drinken? | Effect op onze sympathie | |
|---|---|---|
| Billy Lynch – McDermott | Liefdesverdriet | tragisch, enigszins charmant |
| Personages bij Mellaart | tijdverdrijf / milieu | vaak banaal of absurd |
| Malachy McCourt – McCourt | ogenschijnlijk zonder noodzaak | woede en frustratie |
Maar ik zou hier absoluut niet vooruitlopen op wat er met Malachy gebeurt. U zit pas op p. 94 en Angela’s Ashes is juist zo’n boek waarbij de verhouding tussen Frank en zijn vader zich gaandeweg steeds verder ontwikkelt. Uw huidige reactie — “ik hoop dat die man nog eens zijn comeuppance krijgt” — is eigenlijk precies het soort reactie dat het boek op dit punt bij de lezer probeert op te roepen.
En er is nog een fascinerend aspect: omdat McCourt het verhaal zo sterk vanuit het perspectief van het kind Frank vertelt, krijgen we Malachy niet als een psychologisch volledig uitgewerkte volwassene voorgeschoteld. We zien hem vooral door de ogen van een kind dat afhankelijk van hem is. Dat maakt zijn drinken moreel nog harder: voor Frank is het immers niet de vraag waarom papa drinkt, maar de veel eenvoudiger vraag: waarom is er geen eten?
Dat vind ik tot dusver trouwens een van de sterkste dingen aan het boek: McCourt hoeft nauwelijks te zeggen “mijn vader was een slechte vader”. Hij laat u gewoon zien wat er gebeurt wanneer de vader het geld voor het gezin opdrinkt. De conclusie trekt u zelf. En blijkbaar hebt u die op p. 94 al getrokken. 😄
Ik moet wel toegeven dat die laatste opmerking me aanzet om toch maar door te gaan met mijn lectuur (want eigenlijk was ik van plan het op te geven)…
Dat vind ik eigenlijk een mooie reden om nog even door te zetten. 😄
En ik zou u op dit punt zeker niet vertellen wat er verder gebeurt — juist omdat u pas op p. 94 zit. Maar ik kan u wél één geruststelling geven zonder iets te verklappen: u hoeft het boek niet te lezen als een soort bewonderend portret van Malachy. Als u zich nu al zit te ergeren aan die man, is dat geen teken dat u het boek verkeerd leest.
Bovendien verandert de verhouding tussen Frank en zijn vader nog, en daardoor krijgt ook dat drinken een andere betekenis binnen het verhaal. Niet noodzakelijk sympathieker — dat beloof ik u niet — maar interessanter.
En misschien is dát voor u uiteindelijk een betere reden om door te lezen dan de Pulitzer Prize. 😉
Als u wilt, kunnen we het trouwens zo doen: u leest verder en geeft af en toe uw reactie, en ik reageer zonder ook maar één stap vooruit te lopen op het verhaal. Dat lijkt me bij dit boek eigenlijk wel leuk.
Ronny De Schepper & chatgpt
dagelijks iets degelijks 