“Angela’s ashes” van Frank McCourt

Angela’s Ashes: A Memoir van Frank McCourt verscheen op 5 september 1996 bij Scribner in New York. McCourt was toen 66 jaar en het was zijn debuut als boekenauteur.

En hij won al meteen de Pulitzer Prize, wat naar mijn oordeel een grotere bekroning was dan de National Book Award voor “Charming Billy” van Alice McDermott. Dat is dus op het eerste gezicht in tegenspraak met wat ik daar heb gezegd, namelijk dat Amerikanen graag boeken lezen over hoe ver immigranten het wel hebben geschopt in de VS, want dit boek is miserabilisme tot en met. Toch is het volgens mij géén contradictie, want dit boek speelt zich voor een groot stuk af in Ierland en het is vooral dààr dat miserabilistische toestanden heersen…

Ja, ik denk dat u daar een heel belangrijk onderscheid maakt. Er is inderdaad geen echte contradictie, juist omdat Angela’s Ashes op een merkwaardige manier twee Amerikaanse leesbehoeften tegelijk bedient.

Eerst één kleine precisering: McCourt won de Pulitzer Prize for Biography or Autobiography in 1997, dus niet in het verschijningsjaar 1996. Maar inderdaad: het was zijn debuut en meteen een buitengewoon prestigieuze bekroning.

En uw redenering over het miserabilisme vind ik zeer overtuigend. Het cruciale verschil is namelijk:

• de ellende is Iers;
• de verteller die erop terugkijkt, is Amerikaans;
• en het uiteindelijke perspectief is er een van ontsnapping en opwaartse mobiliteit.

Frank McCourt vertelt over een jeugd waarin werkelijk bijna alles misgaat: armoede, honger, ziekte, alcoholisme, vernedering, de uitzichtloosheid van Limerick. Maar de Amerikaanse lezer krijgt dat verhaal aangeboden als het verleden waaruit de succesvolle Amerikaan Frank McCourt is voortgekomen. De ellende bedreigt dus niet het Amerikaanse zelfbeeld; integendeel, ze kan het juist bevestigen.

Dat maakt Angela’s Ashes zelfs bijna een schoolvoorbeeld van de Amerikaanse immigrant-success story, zij het in omgekeerde volgorde. Bij een klassiek Amerikaans immigrantenverhaal zegt men ongeveer:

Kijk hoe arm en kansloos hij daar was — en kijk wat hij hier geworden is.

Bij McCourt wordt het:

Kijk eens hoe verschrikkelijk het daar was — en kijk waar hij uiteindelijk terechtgekomen is.

En er zit nog iets interessants in. De Amerikanen hoeven zich in Angela’s Ashes niet schuldig te voelen over die armoede. Het is niet Amerika dat de kinderen van McCourt laat verhongeren. Het is het Ierland van de jaren dertig en veertig: katholiek, economisch achtergesteld, door de geschiedenis en de onafhankelijkheidsstrijd getekend. De Amerikaanse maatschappij verschijnt uiteindelijk als de plaats waar Frank een nieuw leven kan beginnen.

Dat verklaart ook waarom het boek ondanks zijn enorme ellende zo’n comfortabele emotionele structuur heeft. McCourt schrijft wel over verschrikkelijke dingen, maar hij schrijft ze vanuit de wetenschap dat hij eraan ontsnapt is. Bovendien is er zijn humor, die voortdurend voorkomt dat het boek uitsluitend als sociaal-realistische ellendeliteratuur gelezen wordt.

En daarmee komen we inderdaad bij uw vergelijking met Charming Billy van Alice McDermott. Daar is de verhouding eigenlijk anders. Charming Billy gaat over een Amerikaan, over het katholiek-Ierse milieu in Amerika zelf, en over de tragiek die binnen dat milieu blijft bestaan. Er is geen vergelijkbare spectaculaire beweging van ellende daar → bevrijding hier. Billy Lynch heeft het Amerikaanse leven niet noodzakelijk “gewonnen”; zijn charme en zijn ondergang bestaan naast elkaar.

Ik zou uw oorspronkelijke stelling daarom misschien iets scherper formuleren:

Amerikaanse lezers houden niet noodzakelijk van boeken waarin immigranten aantonen hoe geweldig Amerika is; ze houden van verhalen waarin immigratie en Amerika uiteindelijk de mogelijkheid van een beter leven vertegenwoordigen.

Daarom kan een boek over extreme armoede juist bijzonder aantrekkelijk zijn, zolang die armoede maar voldoende buiten het Amerikaanse heden geplaatst wordt en het verhaal eindigt met iemand die eraan ontsnapt.

En Angela’s Ashes doet dat wel héél geraffineerd: het grootste deel van het boek is eigenlijk het verhaal van waar Frank vandaan komt, terwijl de Amerikaanse lezer tegelijk weet waar hij naartoe zal gaan. Dat vooruitzicht kleurt de hele ellende die eraan voorafgaat.

Het is ook het derde boek over comazuipen dat ik op korte tijd heb gelezen (dan neem ik voor het gemak ook nog de “49 beren” van Helen Mellaart er bij), maar ook hierin verschilt McCourt van McDermott (en al helemaal van Mellaart, waar het eerder een tijdverdrijf is). Bij Alice McDermott is Billy Lynch beginnen drinken uit liefdesverdriet, wat hem nog enigszins “charmant” maakte, maar bij de vader van Frank McCourt (want hij laat het boek wel erg autobiografisch klinken) is er niet eens een voorwendsel nodig: Malachy McCourt drinkt zich lazarus met het beetje geld dat hij krijgt toegestopt om zijn vrouw en kinderen te onderhouden! Om eerlijk te zijn: ik hoop dat de man nog eens zijn “comeuppance” krijgt! (Ik zit nog maar aan p.94)

Ja — en precies daar wordt de vergelijking tussen die drie boeken bijzonder interessant. U gebruikt ‘comazuipen’ natuurlijk enigszins anachronistisch, maar als gemeenschappelijke noemer voor de manier waarop alcohol in die drie levens voorkomt, vind ik hem uitstekend.

Bij McDermott is Billy’s drinken tenminste nog psychologisch verklaarbaar. Zijn alcoholisme heeft een romantische oorsprong: liefdesverdriet. Dat maakt hem niet minder tragisch, maar het geeft hem inderdaad iets van de titel Charming Billy: hij is iemand die zichzelf met drank probeert te verdoven, en daardoor ontstaat zelfs een zekere vertedering.

Bij Mellaart is alcohol, zoals u zegt, bijna een vrijetijdsbesteding. Het hoort bij het milieu en bij de personages; het is niet noodzakelijk de motor van hun bestaan.

Maar bij McCourt is het ronduit verbijsterend. Wat Malachy doet, is niet: ik heb verdriet, dus ik drink. Het is bijna: ik heb geld, dus ik drink het op. En vervolgens zijn vrouw en kinderen maar zien hoe ze aan eten komen. Dat maakt hem als vader op p. 94 inderdaad veel moeilijker sympathiek te vinden dan Billy Lynch.

En wat het extra wrang maakt, is dat McCourt het aanvankelijk niet eens presenteert als een soort uitzonderlijke ontsporing. Alcohol is in die omgeving zo genormaliseerd dat Malachy’s gedrag bijna in het dagelijkse decor is opgenomen. Hij krijgt zijn loon, of wat geld, en een gedeelte daarvan lijkt onmiddellijk in zijn lichaam te verdwijnen. De kinderen weten vervolgens wat dat betekent.

Dat levert ook een merkwaardig verschil op in de functie van de alcohol:

	Waarom drinken?	Effect op onze sympathie
Billy Lynch – McDermott	Liefdesverdriet	tragisch, enigszins charmant
Personages bij Mellaart	tijdverdrijf / milieu	vaak banaal of absurd
Malachy McCourt – McCourt	ogenschijnlijk zonder noodzaak	woede en frustratie

Maar ik zou hier absoluut niet vooruitlopen op wat er met Malachy gebeurt. U zit pas op p. 94 en Angela’s Ashes is juist zo’n boek waarbij de verhouding tussen Frank en zijn vader zich gaandeweg steeds verder ontwikkelt. Uw huidige reactie — “ik hoop dat die man nog eens zijn comeuppance krijgt” — is eigenlijk precies het soort reactie dat het boek op dit punt bij de lezer probeert op te roepen.

En er is nog een fascinerend aspect: omdat McCourt het verhaal zo sterk vanuit het perspectief van het kind Frank vertelt, krijgen we Malachy niet als een psychologisch volledig uitgewerkte volwassene voorgeschoteld. We zien hem vooral door de ogen van een kind dat afhankelijk van hem is. Dat maakt zijn drinken moreel nog harder: voor Frank is het immers niet de vraag waarom papa drinkt, maar de veel eenvoudiger vraag: waarom is er geen eten?

Dat vind ik tot dusver trouwens een van de sterkste dingen aan het boek: McCourt hoeft nauwelijks te zeggen “mijn vader was een slechte vader”. Hij laat u gewoon zien wat er gebeurt wanneer de vader het geld voor het gezin opdrinkt. De conclusie trekt u zelf. En blijkbaar hebt u die op p. 94 al getrokken. 😄

Ik moet wel toegeven dat die laatste opmerking me aanzet om toch maar door te gaan met mijn lectuur (want eigenlijk was ik van plan het op te geven)…

Dat vind ik eigenlijk een mooie reden om nog even door te zetten. 😄

En ik zou u op dit punt zeker niet vertellen wat er verder gebeurt — juist omdat u pas op p. 94 zit. Maar ik kan u wél één geruststelling geven zonder iets te verklappen: u hoeft het boek niet te lezen als een soort bewonderend portret van Malachy. Als u zich nu al zit te ergeren aan die man, is dat geen teken dat u het boek verkeerd leest.

Bovendien verandert de verhouding tussen Frank en zijn vader nog, en daardoor krijgt ook dat drinken een andere betekenis binnen het verhaal. Niet noodzakelijk sympathieker — dat beloof ik u niet — maar interessanter.

En misschien is dát voor u uiteindelijk een betere reden om door te lezen dan de Pulitzer Prize. 😉

Als u wilt, kunnen we het trouwens zo doen: u leest verder en geeft af en toe uw reactie, en ik reageer zonder ook maar één stap vooruit te lopen op het verhaal. Dat lijkt me bij dit boek eigenlijk wel leuk.

Rond p.150 verandert plotseling de toon van het boek. In plaats van het miserabilisme krijgen we zowaar een komisch intermezzo. De belevenissen van de kleine Frank McCourt rond zijn Eerste Communie en zijn danslessen doen me zelfs denken aan “De Witte” van Ernest Claes, een klassieker in het genre uit mijn taalgebied. Zegt u dat iets?

Ja, dat zegt mij zeker iets — en ik vind uw vergelijking met Ernest Claes’ De Witte zelfs verrassend raak. Niet omdat McCourt rechtstreeks door Claes beïnvloed zou zijn (daarvoor zie ik geen aanwijzing), maar omdat beide auteurs de kinderwereld als komisch perspectief gebruiken om een veel minder vrolijke volwassenenwereld te tonen.

Wat u rond p. 150 ervaart, is overigens niet zozeer een toevallige stijlbreuk. McCourt heeft die humor al eerder gebruikt, maar vanaf de Eerste Communie en vooral de danslessen krijgt hij inderdaad veel meer speelruimte. De gebeurtenissen rond de communie — het geld ophalen, de catechismus, het biechten, het lichamelijke gedoe rond de hostie — lenen zich bijna vanzelf tot slapstick. En vervolgens wordt het dansen helemaal een De Witte-achtige episode: een jongen die zich probeert te onttrekken aan de verwachtingen van volwassenen en daar allerlei listen voor verzint.

En kijk eens hoe dicht dat bij Claes komt. In De Witte is de Eerste Communie óók een belangrijk kinderlijk evenement, maar de jongen beleeft die in de eerste plaats als een mengeling van plechtigheid, nieuwsgierigheid, sociale competitie en vooral praktische bekommernissen. Claes schrijft bijvoorbeeld dat de Witte vooral bezig is met de vraag of hij een nieuw kostuum zal krijgen.

Dat is precies het interessante: de volwassenen vinden de Eerste Communie een religieuze gebeurtenis; de kinderen maken er iets heel anders van.

Bij McCourt wordt dat nog sterker door zijn verteltechniek. Hij schrijft zijn jeugdherinneringen alsof we de gebeurtenissen door de ogen van de kleine Frank meemaken. Daardoor wordt iets wat voor een volwassene diep tragisch is, soms onweerstaanbaar komisch omdat Frank de logica van de volwassenen nog niet helemaal begrijpt. De humor ontstaat juist uit dat verschil tussen wat de volwassenen bedoelen en wat het kind ervan maakt.

Er is zelfs een overeenkomst die ik nóg treffender vind:

De Witte wordt voortdurend in de problemen gebracht door zijn eigen ondernemingslust; Frank door zijn pogingen om een klein beetje vrijheid te verwerven.

De Witte haalt kattenkwaad uit omdat hij zich verveelt en zijn omgeving wil ontdekken. Frank gaat bijvoorbeeld niet naar zijn danslessen, maar gebruikt het geld om naar de bioscoop te gaan en verzint vervolgens thuis danspasjes om zijn ouders om de tuin te leiden.

Maar er is natuurlijk ook een fundamenteel verschil. Bij Claes is de wereld van de Witte achteraf vooral een nostalgisch komisch universum. De ellende is nooit werkelijk existentieel. Bij McCourt weten wij ondertussen dat achter ieder grappig voorval de armoede blijft staan. Dat maakt de humor soms zelfs schrijnender.

Ik zou het daarom zo formuleren:

McCourt ontdekt in het kind Frank dezelfde bron van komedie die Claes in de Witte vond: het kind dat de volwassenenwereld niet aanvaardt zoals die hem wordt voorgeschoteld. Alleen staat bij McCourt achter dat kattenkwaad een veel grimmiger werkelijkheid.

En misschien is dat ook waarom u juist op dit punt het boek weer interessanter begint te vinden. U zei eerder dat u eigenlijk wilde afhaken wegens het miserabilisme. Welnu: McCourt begint hier te tonen dat hij niet alleen een schrijver van ellende is, maar ook een behoorlijk goede komische schrijver. De combinatie van armoede, katholieke ernst en een kind dat daar met een mengeling van naïviteit en ondeugendheid doorheen probeert te laveren, blijkt een veel vruchtbaarder procédé dan de eerste honderd pagina’s misschien deden vermoeden.

En ja: de scène rond de Eerste Communie in De Witte naast die van Frank McCourt leggen zou ik absoluut eens doen. Daar zitten werkelijk opvallende parallellen in.

Ik wacht echter nog altijd vergeefs op een kentering in het gedrag van vader McCourt. Integendeel! Als hij in Engeland gaat werken, drinkt hij zijn loon op i.p.v. het naar huis te sturen, waar zijn kinderen verhongeren en zijn vrouw ligt te kreperen!

Ja — en uw ergernis is op dit punt volkomen begrijpelijk. En ik zal niets verklappen over het verdere verloop.

Wat mij bij uw observatie vooral treft, is dat Malachy hier eigenlijk een morele grens overschrijdt die zelfs binnen de ellendige omstandigheden van het boek moeilijk te relativeren valt. In Limerick kon je nog zeggen: armoede, werkloosheid, drankcultuur, trauma, enzovoort. Maar wanneer hij in Engeland daadwerkelijk werk en dus een inkomen heeft, wordt zijn verantwoordelijkheid juist groter. Hij heeft iets wat zijn gezin dringend nodig heeft en doet er vervolgens iets anders mee.

En daardoor verandert ook de betekenis van zijn alcoholisme. Het is niet langer alleen een persoonlijke zwakte die toevallig ook het gezin treft. Zijn drinken wordt een mechanisme waardoor de armoede van zijn gezin telkens opnieuw wordt geproduceerd.

Dat vind ik trouwens een interessant verschil met de komische passages die u zojuist met De Witte vergeleek. McCourt kan van Frank een heerlijk ondeugend jongetje maken, maar de humor maakt Malachy’s gedrag niet lichter. Integendeel: juist doordat we Frank steeds beter leren kennen als intelligent, gevoelig en inventief kind, wordt het steeds schrijnender dat hij afhankelijk is van een vader die zijn verantwoordelijkheid niet neemt.

En ik begrijp daardoor ook beter waarom u eerder zei dat u hoopte dat die man zijn comeuppance zou krijgen. Als lezer krijg je namelijk steeds de verwachting: nu moet er toch iets gebeuren waardoor Malachy tot inkeer komt. En vervolgens gebeurt het niet.

Dat is misschien zelfs een van de merkwaardigste aspecten van Angela’s Ashes: McCourt weigert van zijn vader een conventionele “bad father who learns his lesson” te maken. Het is geen Dickensiaans verhaal waarin de ellendeling uiteindelijk door de omstandigheden wordt gelouterd.

Maar nogmaals: of en hoe McCourt uiteindelijk met die vader afrekent, laat ik volledig aan uw lectuur over. U bent inmiddels ver genoeg om zelf te ontdekken of uw geduld met Malachy uiteindelijk wordt beloond. 😄

Waar ik me wel in kan terugvinden, is het enorme schuldgevoel waarmee de kleine Frank opgroeit. Als het meisje dat hij heeft geneukt, sterft b.v. en hij denkt dat hij haar daarmee naar de eeuwige verdoemenis heeft geholpen. Ik ben op school ook zo opgevoed en het heeft mij jaren gekost om mij daarvan te ontdoen.

Ja, dat verklaart misschien ook waarom die passages bij u harder binnenkomen dan het zoveelste verhaal over armoede. De armoede van McCourt is historisch en geografisch ver weg; dat mechanisme van schuld en verdoemenis is veel directer herkenbaar.

Wat bij de jonge Frank zo aangrijpend is, is dat hij nog helemaal niet over de begrippen beschikt om onderscheid te maken tussen iets verkeerd doen, zonde begaan, schuld voelen en werkelijk verantwoordelijk zijn voor wat er gebeurt. De religieuze opvoeding levert hem daarentegen een systeem waarin alles onmiddellijk een eeuwigheidsdimensie krijgt: biechten, doodzonde, hel, eeuwige verdoemenis. Een kind kan daar nauwelijks proportioneel mee omgaan.

En precies daarom is die gedachte over het overleden meisje zo verschrikkelijk: Frank redeneert niet als een volwassene die zegt ik heb iets gedaan waar ik spijt van heb, maar als een kind dat denkt:

ik heb gezondigd → zij is gestorven → dus heb ik haar naar de hel gestuurd.

Dat is een enorme last om op de schouders van een kind te leggen.

Uw opmerking dat het u jaren heeft gekost om u daarvan te ontdoen, maakt ook duidelijk waarom u dit boek anders kunt lezen dan iemand die die katholieke schuldcultuur alleen als een historisch curiosum ziet. Voor u zit er vermoedelijk een herkenbare emotionele logica onder de komedie. De Eerste Communie, de biecht, de seksuele schuld, de angst voor de hel: McCourt maakt er soms iets absurds van, maar voor Frank is het op dat moment bloedserieus.

En misschien is dat ook waarom de komische passages rond p.150 zo goed werken. De Witte kan lachen om de katholieke rituelen omdat het kind ze vooral als hinderlijke of merkwaardige volwassenenverplichtingen ervaart. Bij Frank zit er voortdurend dat tweede niveau onder:

Dit is belachelijk — maar Frank gelooft het werkelijk.

Daardoor krijg je een merkwaardige mengeling van humor, schaamte en angst. Je kunt als volwassen lezer om Frank lachen en tegelijk medelijden met hem hebben.

En ik vermoed dat dit ook een van de redenen is waarom u het boek, ondanks uw aanvankelijke neiging om af te haken, inmiddels toch verder leest. De ellende van Limerick is één ding; de manier waarop een kind een schuldgevoel wordt aangeleerd dat veel groter is dan wat een kind psychologisch kan dragen, is iets waar u persoonlijk een veel directere ingang toe hebt.

Ik zal er verder niets psychologisch of biografisch bij gaan halen — uw eigen herkenning zegt hier eigenlijk al genoeg.

Het boek is uit en vader McCourt is niet tot inkeer gekomen en hij heeft ook zijn comeuppance niet gekregen. Daar heb je me goed mee liggen gehad! Maar goed, er is nog iets anders: wat betekent in godsnaam de titel? Ik vind daar nergens een verklaring voor in het boek zelf…

Ha, daar hebt u gelijk in: als u het boek uit hebt en u verwachtte dat de titel ergens expliciet zou worden verklaard, dan is het antwoord eigenlijk nogal onbevredigend. McCourt zegt nergens: “Ik noem het Angela’s Ashes omdat…”

Er zijn verschillende betekenislagen, en ik denk dat juist hun combinatie de titel verklaart.

1. De as van de haard is het meest voor de hand liggende motief.
Angela zit herhaaldelijk voor de dode as in de haard, vooral wanneer er geen geld is voor kolen en de kinderen honger hebben. Er is letterlijk geen vuur meer — alleen as. Een treffend voorbeeld komt wanneer Malachy in Engeland zit en geen geld stuurt: Angela staart naar de as terwijl ze aan haar Woodbine trekt.

Dat is eigenlijk een perfecte metafoor voor haar leven: er zou warmte moeten zijn, maar er is alleen de rest ervan.

2. De sigarettenas van Angela.
Angela rookt voortdurend Woodbines. Ook daarvan blijft as over. Het is een van de weinige kleine genoegens die ze zichzelf gunt. De combinatie van haar rokende moeder en de lege haard maakt ashes tot een voortdurend terugkerend beeld.

3. Maar er is een veel letterlijker verklaring die u pas in het vervolgboek krijgt.
McCourt had aanvankelijk een veel omvangrijker autobiografisch boek voor ogen, dat zou doorlopen tot de dood van Angela. Uiteindelijk splitste hij het verhaal: Angela’s Ashes eindigt bij Franks vertrek naar Amerika en ‘Tis behandelt zijn Amerikaanse jaren. Volgens een aan McCourt toegeschreven verklaring was het oorspronkelijke plan dus dat de titel uiteindelijk ook letterlijk betekenis zou krijgen: de as van Angela na haar dood.

En dát verklaart misschien waarom u tijdens het lezen denkt: waar slaat die titel nu eigenlijk op? Omdat het boek oorspronkelijk een ander einde had! De titel is blijven staan nadat de structuur was veranderd.

Er is bovendien een mooie ironie: Angela sterft helemaal niet in Angela’s Ashes. Daardoor klinkt de titel bijna alsof er iets ontbreekt. In ‘Tis wordt haar dood en wat er met haar as gebeurt wél beschreven.

Ik zou daarom mijn interpretatie als volgt samenvatten:

“Angela’s Ashes” is tegelijk de as in de lege haard, de as van haar Woodbines, de symbolische as van een leven waarin haar verwachtingen en dromen zijn opgebrand — én uiteindelijk letterlijk de as van Angela zelf.

Maar eerlijk gezegd vind ik uw oorspronkelijke verbazing terecht. Als je uitsluitend Angela’s Ashes leest, zonder de wetenschap dat McCourt oorspronkelijk één groter boek voor ogen had, is de titel inderdaad nogal cryptisch. De meest concrete verklaring — Angela’s eigen as — ligt buiten het boek dat u zojuist hebt uitgelezen.

En dat maakt de titel achteraf eigenlijk wel een stuk slimmer dan hij tijdens het lezen lijkt.

Ronny De Schepper & chatgpt