Boléro (*) is een Franse film geregisseerd door Anne Fontaine en in première gegaan op het filmfestival van Rotterdam op 27 januari 2024. Het is een biografische film gewijd aan de componist Maurice Ravel (1875-1937), die zich richt op de totstandkoming van zijn beroemdste werk, Boléro, dat in 1928 voor het eerst werd uitgevoerd in de Opéra Garnier.
De film begint met verschillende variaties en bewerkingen van Boléro van Maurice Ravel, een jonge componist die er niet in slaagde de Prix de Rome te winnen .
Enkele jaren later werd Ravel herhaaldelijk door Ida Rubinstein gevraagd om muziek te componeren voor haar volgende ballet. Ravel stemde toe, maar had moeite om inspiratie te vinden.
Door middel van flashbacks naar de Eerste Wereldoorlog roept de film Ravels ontmoetingen met Misia Sert, op wie hij verliefd was, zijn mislukkingen en zijn tournee door Amerika in herinnering. Het laat zien hoe de componist, ondanks steeds erger wordende gezondheidsproblemen, erin slaagde zijn Boléro te creëren .
De film eindigt met de dood van Ravel en met de mededeling aan de kijker dat “er geen kwartier voorbijgaat zonder dat Ravels Boléro ergens ter wereld wordt gespeeld.”
Wat die dood van Ravel betreft, daar is iets merkwaardigs mee aan de hand. Ik vroeg chatgpt om uitleg.
Dat is een merkwaardig en tragisch verhaal, want we weten eigenlijk niet met zekerheid waaraan Maurice Ravel precies is gestorven.
Ravel leed vanaf het einde van de jaren twintig aan een progressieve neurologische aandoening. Hij kreeg onder meer:
- steeds grotere problemen met spreken (afasie);
- problemen met lezen en schrijven (alexie en agrafie);
- problemen met het uitvoeren van doelgerichte bewegingen (apraxie);
- en uiteindelijk het onvermogen om zijn muzikale ideeën op papier te zetten.
Het merkwaardige was dat zijn muzikale verbeelding en smaak grotendeels intact bleven. Hij kon naar verluidt nog muziek in zijn hoofd horen, maar kon die niet meer opschrijven. Dat verklaart ook waarom hij na Don Quichotte à Dulcinée (1932-33) vrijwel niets meer componeerde.
En dan die fatale operatie
In december 1937 werd gedacht aan hydrocefalie (een abnormale verwijding van de hersenkamers) als mogelijke verklaring. Neurochirurg Clovis Vincent besloot daarom tot een craniotomie. Op 17 december 1937 werd Ravel geopereerd. Men vond geen tumor; het verslag beschreef een slappe hersenmassa en verwijde hersenkamers.
Aanvankelijk kwam Ravel nog even bij bewustzijn, maar daarna gleed hij weg in een coma. Op 28 december 1937 stierf hij, 62 jaar oud. Er werd geen autopsie toegestaan, waardoor de precieze oorzaak nooit kon worden vastgesteld.
Een oudere neurologische studie opperde dat hij na de operatie mogelijk een subduraal hematoom heeft gekregen. Andere artsen hebben gesproken over een herseninstorting/collaps als gevolg van de ingreep.
Maar waaraan leed hij vóór die operatie?
Ook daarover bestaat geen zekerheid. Tegenwoordig wordt vooral gedacht aan een vorm van degeneratieve hersenatrofie, mogelijk binnen het spectrum van frontotemporale degeneratie of corticobasale degeneratie. Maar dat blijft een retrospectieve diagnose: zonder hersenonderzoek na zijn dood kan men het niet bewijzen.
Dus als we het heel precies formuleren:
Ravel stierf waarschijnlijk als rechtstreeks gevolg van de hersenoperatie van december 1937, maar de onderliggende neurologische ziekte waaraan hij leed is nooit definitief geïdentificeerd.
En dat maakt zijn laatste jaren bijzonder aangrijpend: zijn geestelijke en muzikale ideeën waren er vermoedelijk nog, maar zijn vermogen om ze uit te drukken was hem grotendeels ontnomen. Dat is precies de paradox die de neurologen bij Ravel zo heeft gefascineerd.
Ronny De Schepper (op basis van Wikipedia)
(*) Wikipedia behoudt de Franse spelling van “Boléro”, maar de film zelf heet wel degelijk “Bolero”, zoals ik zelf heb kunnen vaststellen.
dagelijks iets degelijks 