“Song of Solomon” van Toni Morrison

Song of Solomon van Toni Morrison verscheen voor het eerst op 9 september 1977 in de Verenigde Staten bij Alfred A. Knopf. Het was Morrisons derde roman, na The Bluest Eye (1970) en Sula (1973). Song of Solomon betekende haar grote doorbraak bij een breed publiek. De roman werd een bestseller en was de eerste van haar boeken die door de Book of the Month Club werd geselecteerd. In 1978 ontving de roman de National Book Critics Circle Award voor fictie en speelde hij een belangrijke rol in de internationale erkenning die uiteindelijk zou leiden tot Morrisons Nobel Prize in Literature.

‘Song of Solomon’ (‘Het lied van Solomon’/’De hemelvaart van Solomon’, 1977) is een roman met een op het eerste gezicht chaotische inhoud. Van de hak op de tak, en een complex verhaal. Maar dankzij het meesterschap en de vertelkunst van Morrison raakt de lezer toch nooit de draad kwijt. Integendeel, alles blijft mooi in elkaar passen – en alles verwijst uiteindelijk naar alles. Zo start het verhaal (dat speelt tussen ongeveer 1930 en 1960) met de poging van een verzekeringsagent om vanop een dak, met aangeplakte vleugels, te vliegen. Hij stort neer; de moeder van de hoofdpersoon uit het boek, Macon Dead jr., bevalt ter plekke door de shock bij het zien in aanwezigheid van haar twee dochtertjes Lena en Korinthiërs. De jonge Macon zal later door het leven gaan – en nog alleen zo genoemd worden – als Milkman; een naam die hij dankt aan het feit dat zijn moeder hem jarenlang één keer per dag op schoot nam om hem te zogen. Een feit dat ontdekt werd door de bediende, de factotum van zijn vader, Freddie, die hem met deze spotnaam bedacht waarvan het ganse stadje in het middenwesten van de US (Michigan) de oorsprong zou kennen behalve Milkman zelf noch zijn familie. De vader van Milkman, eveneens Macon Dead genaamd, is een rijke huisjesmelker. Hij huwde Ruth Foster, dochter van gerenommeerd en bemiddeld arts wat hem in staat stelde zijn imperium op te bouwen. Er wordt hem verweten dat hij de dood van de dokter op zijn geweten heeft, en dat hij aandrong op abortus bij Milkman. Hoe dan ook, voor hem telt alleen bezit en geld en aanzien als één der belangrijkste zwarten in de stad.
Behalve dit gezin woont in het stadje een tweede gezin dat een essentiële rol speelt. Pilatus, zus van Macon Dead sr., haar dochter Reba en kleindochter Hagar. Geen der vrouwen is gehuwd. We moeten voor de logica teruggrijpen naar de jeugd van Pilatus en Macon. Ze woonden als kleine kinderen op een vrije grote boerderij met hun vader. Deze werd voor hun ogen doodgeschoten door blanken die zijn bezitting wilden inpalmen. Een vrouw hielp de kleintjes onderduiken gedurende korte tijd. Daarna trokken ze de wereld in maar eerst gebeurde een drama dat hun leven zou beïnvloeden: schuilend in een grot stuiten ze op een man die ze veeleer uit angst doden en ontdekken bij hem een voorraad goud. De kleine Macon gaat er vandoor, Pilatus blijft achter. Wanneer Macon drie dagen later terugkeert om zijn jonger zusje te halen is zij onvindbaar en hun levens verlopen sindsdien gescheiden tot Pilatus zich onverwacht aandiende in het stadje waar de volwassen Macon inmiddels de plak zwaait. Zij leeft aan de zelfkant, verkoopt zelfgestookte wijn. Macon haat zijn zuster, hij weigert iedere band. Zo niet Milkman – deze zoekt zijn familie op, wordt verliefd op zijn nicht Hagar, ze krijgen een twee jaren durende relatie die hij tenslotte beëindigt. Hagar, vrijwel krankzinnig van liefdesverdriet heeft moordplannen die zij niet volvoert, maar zal tenslotte wel aan de emotionele pijn bezwijken en sterven.
En dan is er Guitar, de goede jeugdvriend van Milkman. Vreemde jongen die, ouder geworden, aansluit bij ‘De Zeven Dagen’, een groepje van zeven zwarten die voor iedere zwarte die vermoord wordt een blanke op gelijkaardige wijze executeren op een overeenkomstige weekdag. Maar tussen de jongens loopt het fout wanneer Milkman in het huis van Pilatus een mysterieuze zak ontdekt; bevat deze het goud dat de kleine Pilatus eertijds meenam uit de grot? De twee vrienden besluiten, met medeweten van vader Macon sr., het ‘goud’ te stelen. Ze worden betrapt, de zak bevat slechts beenderen (een menselijk geraamte!) en stenen die Pilatus van ieder stadje meebracht op haar omzwervingen door de US als herinnering. Een vreemde vrouw deze Pilatus, zij spreekt met de doden, voorspelt de toekomst, maakt liefdespoeders… niet verwonderlijk: zij is geboren zonder navel, wat haar tot een tovenares bestempelt. Magie, mysterie, het is nooit ver weg bij Morrison en sluipt haar intriges steevast binnen zonder hen te overweldigen, ze zijn nooit cruciaal.
Milkman zal op zoek gaan naar het goud dat zich mogelijk nog in de grot aan de andere kant van het land bevindt in Danville. Hij maakt er kennis met de stokoude Circe, de vrouw die ooit de jonge Pilatus en Macon redde na de moord op hun vader. In de grot vindt hij evenwel alleen nog een geraamte maar één en ander laat hem besluiten dat hij op zoek moet naar zijn roots, naar zijn overgrootouders, naar het Indiaanse bloed dat ook in hem schuilt. In het kleine stadje Shalimar, in wezen Solomon, schuiven de stukken van de puzzel in elkaar via een kinderlied, losse mededelingen, een legende… Vrijwel iedereen daar heeft banden met Solomon, die zich ooit van een heuvel naar beneden stortte – hij vloog weg! En zo keren we terug naar het begin van de roman. Terwijl op dat ogenblik Guitar achter Milkman aan zit om hem te vermoorden, woedend omdat hij hem ervan verdenkt het (verloren gegane) goud te hebben gestolen. Tenslotte zullen Pilatus en Milkman de beenderen gaan begraven op de plaats waar het allemaal begon, de oude boerderij, de moord…, in het land waarover de vermoorde Macon ooit zei: “In mijn huis komt niemand om van de honger, in mijn huis huilt niemand en als ik zo’n huis kan hebben kun jij dat ook! Grijp het. Grijp het dit land! Pak het, hou het vast, broeders, bewerk het, broeders, schud het, knijp het, draai het, wring het, sla het, schop het, kus het, gesel het, kneed het, spit het, ploeg het, zaai het, oogst het, pacht het, koop het, verkoop het, bezit het, verbouw het, vermenigvuldig het en geef het door; horen jullie me? Geef het door!” Een oer-begrafenis als hoogtepunt met een tragisch slot.
Zoals de inhoud hier verteld werd dient hij zich niet aan in de roman. Daar is hij chaos, losse eindjes. En desondanks raakt de lezer de draad uit het kluwen niet kwijt. En meer zelfs, het verhaal kennend zal dit vast niet het genoegen ontnemen van een lezing want de puzzel openbaart zich op steeds nieuwere wijzen, vertakt zich, de verwijzingen zijn legio. Het is een magistraal boek. Met de bekende thema’s, uiteraard, waarover zou Morrison schrijven, armoede, schijnheiligheid, racisme… En er schuilt zoals altijd opstandigheid in haar werk, maar ook weemoed, ontroering, liefde, passie. Zij houdt van de mens.

Johan de Belie