Fons Mariën gaf vijf sterren aan Onvoltooid verleden van Vincent Scheltiens Ortigosa.
De ondertitel van dit boek luidt ‘Spanje onder en na Franco’ en dat maakt al heel wat duidelijk waar het over gaat. Vroeger had ik al enkele boeken gelezen over de Spaanse burgeroorlog, zowel fictie als non-fictie. Dit boek vult een leemte in mijn kennis: wat gebeurde er tijdens de dictatuur onder Franco en hoe verliep de transitie naar een democratie in de jaren ’70? Wat gebeurde er nadien?
De auteur is zelf van Spaanse afkomst en zoon van republikeinse vluchtelingen. Zijn vader vluchtte op achtjarige leeftijd naar België en verwierf er later de naam Scheltiens. Met het gebruik van de achternaam Ortigosa, de familienaam van een van zijn grootvaders, verwijst hij duidelijk naar zijn Spaanse afkomst.
Het is meteen klaar dat Vincent Scheltiens Ortigosa’s sympathie uitgaat naar de republikeinse zaak. Even ter herinnering: in de zomer van 1936 kwamen militairen in opstand tegen het republikeinse bestuur. De strijd tussen nationalisten en republikeinen mondde uit in een burgeroorlog, die in 1939 eindigde met een nationalistische overwinning. De leider (caudillo in het Spaans) van de nationalisten was toen al duidelijk generaal Franco. Nog vele jaren zou in Spanje de dictatuur heersen onder Franco, tot die in november 1975 stierf. De auteur beschrijft goed deze periode, die gekenmerkt wordt door repressie, onderdrukking van elke rebellie die er soms was. Er volgden nog vele terechtstellingen van ‘roden’ (republikeinen) onder het bewind van Franco. De dictator koos voor een koers van nationaal-katholicisme, dat onverbiddelijk was voor elke tegenstand. Op deze manier werd de term fascisme, besmet na de overwinning van de geallieerden op nazi-Duitsland, vermeden.
Franco’s bewind wordt in tweeën gedeeld door een koerswijziging in 1959. Aanvankelijk streefde hij een corporatistische samenleving na, fel bepaald door de falangisten (Spaanse fascisten). Dit wordt losgelaten in 1959 voor een zekere modernisering. In de jaren ’60 kon Spanje meesurfen op de ‘boom’ van het groeiende toerisme. Maar nog steeds laat het gewicht van de dictatuur zich voelen op de samenleving.
Internationaal was het regime van Franco aanvankelijk een paria, maar met de koude oorlog wordt Spanje gerekend tot het anti-communistisch westen tegenover de Sovjet-Unie. In de jaren ‘50 werden er zelfs Amerikaanse basissen in Spanje opgericht. In december 1955 werd Spanje onder Franco-bestuur toegelaten als lid van de VN.
Al in de jaren ’60 had Franco als zijn opvolger Juan Carlos aangeduid, de kleinzoon van koning Alfonso XIII die in 1931 het land moest verlaten. Heel nauwkeurig beschrijft de auteur de transitie naar de parlementaire democratie na de dood van Franco in 1975. Die transitie duurt verscheidene jaren. Een belangrijk moment is hier de amnestiewet uit 1977, de ‘pacto del olvido’. Hiermee werden de misdaden van allen onder de burgeroorlog en de dictatuur als het ware overgoten met een saus van vergeten (olvido). Maar er zijn nog altijd rechtse krachten die een terugkeer naar de dictatuur voorstaan, getuige de poging tot rebellie van kolonel Tejero, die in februari 1981 het parlement gijzelt. Een nachtelijke toespraak van koning Juan Carlos maakt hier een einde aan. Een ander belangrijk moment was de toetreding tot de EEG (als voorloper van de EU) in 1986. Hiermee wordt Spanje een lid van de democratische club van Europese landen.
Hoe de transitie precies verliep en welke krachten speelden die in gene of de andere richting werkten, beschrijft Vincent Scheltiens Ortigosa heel nauwgezet. Een groot deel van het boek, wijdt hij aan de periode na Franco. Zo is zijn boek heel actueel en lees je hierin ook over de Baskische een Catalaanse pogingen tot meer autonomie of zelfs onafhankelijkheid (cfr. het Catalaanse referendum uit 2017). Ook behandelt hij de meer recente verzuchting om zich van het ‘pakt van het vergeten’ te ontdoen en toch oude misdaden aan het licht te brengen, onder meer door het letterlijk opgraven van oude massagraven uit de tijd van de burgeroorlog.
Het boek van Vincent Scheltiens Ortigosa is heel goed gedocumenteerd. Hij verwijst dikwijls naar (Spaanse) historici, die bepaalde aspecten van deze periode hebben onderzocht. Met dit boek heeft hij een interessant document afgeleverd dat voor elke Spanje-liefhebber een ‘must-read’ is.
Fons Mariën
dagelijks iets degelijks 