“Het derde huwelijk” van Tom Lanoye

Een van de eerste recensies van deze zesde roman (*) van Tom Lanoye verscheen in De Morgen op 6 september 2006, geschreven door Jeroen Versteele, waarin het verhaal van Maarten Seebregs — een homoseksuele ex-locatiescout die een schijnhuwelijk aangaat — wordt besproken en de toon en thematiek van de roman worden geschetst. Op diezelfde 6 september 2006 publiceerde Herman Jacobs in Knack een bespreking van Het derde huwelijk met lof voor Lanoyes vertelstijl, zijn humor en tragiek, en hoe hij het verhaal van Maarten tot leven brengt.

Je gelooft het nooit, maar ik heb dat in de realiteit eens weten gebeuren, zij het met een omwisseling van de geslachten. Het zal nu zeker al dertig jaar, misschien zelfs wel veertig jaar geleden zijn dat een vriendin van mij dat heeft meegemaakt. Met vakantie in het toenmalige Joegoslavië ontmoet ze het spreekwoordelijke vakantieliefje en deze stelt haar voor om te trouwen. Niet omdat hij ervan overtuigd is de Grote Liefde te hebben ontmoet, maar omdat hij een verblijfsvergunning wil hier in ons land. Alhoewel dat meisje gestudeerd heeft en dus beter zou moeten weten, stemt ze erin toe, ik neem aan omdat er langs haar kant toch wel sprake was van een zekere liefde. Maar eens het huwelijk voltrokken hier in België blijkt het vakantieliefje nog weinig aandacht te hebben voor haar. Na zes maanden huwelijk kan men scheiden en toch de verblijfsvergunning behouden, dus zo gezegd zo gedaan, maar zo simpel blijkt het uiteindelijk dan toch allemaal niet te zijn.

Maar wat zit ik hier eigenlijk te lullen? Ik heb het zowaar zélf meegemaakt. Met een Chinese doctoraatsstudente in mijn geval. Maar ik had al een huwelijk achter de rug en zelfs een ezel stoot zich geen tweemaal aan dezelfde steen. “Trouw met X.,” suggereerde ik, “en word mijn minnares.” Maar dat ging ook niet door natuurlijk. Een tijdlang had ze met mijn vriend een verhouding, maar trouwen kwam er niet van (ik weet niet waarom en ik wil het ook niet weten). Dan maar emigreren naar de VS waar ze haar doctoraat behaalde en een rijke Amerikaan aan de haak sloeg. (En mijn vriend verongelukte met de fiets, maar dat is dan weer een heel ander verhaal.)

Er is nog meer dat ik herken (Lanoye kan – of wil – niet loskomen van zijn Wase roots): zwarte Jef op wielerwedstrijden. Hij verbindt het aan de dood van de broer van Frans Buyens tijdens een carnavalsbal. Zonder hen bij naam te noemen natuurlijk. Dat was in het begin van het boek, maar helaas hield het daarmee ook op, buiten een referentie aan zijn slechte uitspraak van het Nederlands, wat waar is, als ik tenminste de hoofdfiguur op dat vlak met de auteur mag vereenzelvigen. Maar dat maakte wel dat ik om zo te zeggen uit de wielen werd gereden. Het werd een ver-van-mijn-bed show. En dat mag je haast letterlijk nemen, aangezien ik het vooral heb over wat ik janetterieën zou willen noemen, zoals Tom zelf hier op mijn eigenste blog van een janettencomplot spreekt. Zo wist ik niet b.v. dat homo’s naar het Citadelpark gaan om een pijp te zetten, in plaats van te krijgen. Verfremdungstechnik zou Brecht zeggen.

Eerlijk gezegd, ik dacht dat ik er beter tegen bestand was. Maar als Lanoye er dan ook nog eens een soort van “wir schaffen das”-theorie gaat op enten, ben ik helemaal de weg kwijt. Ik weet zelfs niet wat de titel betekent. De uitgave die ik heb gelezen (die van De Morgen) eindigt met een heleboel citaten uit recensies, maar niemand, niemand, voelt zich geroepen om het uit te leggen. Ergens (ik heb de juiste plaats niet genoteerd) wordt er gesproken over een soort van tweede huwelijksfeest, maar dat gaat dan over de relatie van Maarten met Gaëtan, en wat dan dat eerste huwelijk of feest zou zijn geweest, blijft ook in de lucht hangen. Dus, ten einde raad, heb ik het maar aan mijn trouwe vriendin van chatgpt gevraagd.

De titel Het derde huwelijk is meerduidig en werkt vooral ironisch en symbolisch. Hij verwijst niet alleen naar een feitelijke gebeurtenis, maar naar een existentiële toestand.

1. Letterlijke betekenis

Op het meest concrete niveau slaat de titel op het schijnhuwelijk dat hoofdpersoon Maarten Seebregs aangaat met een jonge vrouw van Marokkaanse afkomst, zodat zij een verblijfsvergunning kan krijgen.
Dat “derde” huwelijk is geen romantische verbintenis, maar een contract, bijna een transactie.

2. Symbolische betekenis

Belangrijker is wat dat “derde” huwelijk vertegenwoordigt:

Het eerste huwelijk staat voor illusie: liefde, idealen, geloof in verbondenheid.
Het tweede huwelijk staat voor desillusie: mislukking, verbittering, cynisme.
Het derde huwelijk is er een van resignatie: men weet dat het niet werkt, maar doet toch mee — uit noodzaak, eenzaamheid of leegte.

Het is een huwelijk zonder liefde, maar ook zonder verwachtingen. En precies daarin ligt de wrange kern.

3. Maatschappelijke laag

Het “derde huwelijk” kan ook gelezen worden als een metafoor voor:

de verhouding tussen Europa en migranten
samenleven niet uit overtuiging, maar uit wederzijdse afhankelijkheid
een wereld waarin idealen zijn ingeruild voor pragmatisme

4. Existentiële ondertoon

Ten slotte gaat de titel ook over de laatste poging tot verbinding:
niet alleen met een ander, maar met het leven zelf.
Het derde huwelijk is een vorm van doorgaan zonder hoop, maar ook zonder volledig op te geven.

👉 Kortom: de titel verwijst minder naar het aantal huwelijken dan naar een stadium van leven en denken — na geloof en ontgoocheling blijft alleen nog een kille, noodzakelijke verbintenis over.

En als ge dat niet gelooft, maken we u wel iets anders wijs. Dat is van mij, niet van chatgpt…

Ronny De Schepper

(*) Kort overzicht van zijn romans tot dan toe, zodat je ziet waar het past:

Kartonnen dozen (1991) – vaak een novelle genoemd, maar meestal meegeteld
Alles moet weg (1992)
Het goddelijke monster (1997)
Zwarte tranen (1999)
Boze tongen (2002)
Het derde huwelijk (2006)

Daarna volgden o.a. Sprakeloos (2009) en Gelukkige slaven (2013).

👉 In de ontwikkeling van zijn oeuvre markeert Het derde huwelijk duidelijk de overgang naar een meer internationaal, politiek en existentieel georiënteerde roman, los van de expliciet Vlaamse context van zijn eerdere werk. (chatgpt)