Morgen zal het zestig jaar geleden zijn dat “Catch 22”, het beroemde boek van de Amerikaanse schrijver Joseph Heller, is verschenen.

“Catch-22” had hij reeds in 1955 geschreven, maar hij vond pas een uitgever in 1961. Vanaf dat moment schreef hij nog een aantal romans, maar geen enkele kon zijn debuut evenaren, laat staan overtreffen. De titel van het werk is spreekwoordelijk geworden voor een onoplosbaar probleem en zou dus een “uitvinding” zijn van de auteur. Toch doet die de eerste keer dat de uitdrukking opduikt in het boek (en dat is redelijk vroeg, namelijk op p.14) alsof het reeds een bestaande regel is: “Catch-22 requiered that each censored letter bear the censoring officer’s name”, maar dat kan natuurlijk een onderdeel zijn van het absurdistische of satirische opzet.

Het boek verscheen al meteen in 1961 voor het eerst in Nederlandse vertaling. Deze editie, een vertaling van J.F. Kliphuis, had als titel Paragraaf 22. Latere edities hadden de Engelse titel, die inmiddels tot de Nederlandse woordenschat is doorgedrongen. Van Dale omschrijft catch 22 als “iets in de (met name militaire) samenleving dat volkomen idioot, maar wel volgens de regels is”. Die definitie geeft echter niet de tegenstrijdigheid weer tussen de beide regels in kwestie. In het boek is de eigenlijke “Catch-22”: iedereen die naar huis wil, is blijkbaar erg verstandig en komt dus niet in aanmerking voor ontslag uit de dienst: There was only one catch and that was Catch-22, which specified that a concern for one’s safety in the face of dangers that were real and immediate was the process of a rational mind.(“Er was slechts één ‘maar’, en dat was de bepaling Catch-22, die luidde dat wie zich bij werkelijk en onmiddellijk gevaar bekommert om zijn eigen veiligheid blijk geeft van een rationele geest.”)

Een ander voorbeeld van deze situatie komt naar voren bij het zoeken van een baan. Een catch-22-situatie ontstaat als men zonder werkervaring geen baan kan krijgen, maar men zonder baan geen werkervaring kan opdoen. In de Nederlandse taal wordt dit ook vaak het kip-en-eiprobleem genoemd. Een catch-22-situatie lijkt dus op een vicieuze cirkel. Bij een catch-22-situatie is er echter sprake van een voortduren van de status quo, terwijl een vicieuze cirkel doorgaans tot verslechtering leidt (en een virtueuze cirkel tot verbetering).

Het absurde van oorlog voeren wordt door deze en vele andere elementen onderstreept. Daarom is het boek niet te vergelijken met Norman Mailers The Naked and the Dead, dat trouwens van veel vroeger dateert (1948). Dit boek gaat vooral over de gelijkschakeling en het verlies aan individualiteit, die soldaten in de oorlog ondergaan. Het kan veel beter worden vergeleken met Kurt Vonneguts Slaughterhouse-Five, or, the Children’s Crusade (1969) dat op quasi-luchthartige wijze de waanzin en de verschrikkingen van het vuurbombardement op Dresden beschrijft.

Toen “Catch-22” in 1961 verscheen was de Tweede Wereldoorlog, de setting van de roman, al lang voorbij, maar Heller had er dan ook acht jaar aan gewerkt. Hij schrijft in zijn brieven dat de Koude OorlogMcCarthyEisenhower en de Korea-oorlog meer hun stempel drukten op het boek dan zijn eigen belevenissen bij de luchtmacht boven Europa. Doordat het werk juist in de jaren zestig verscheen en sterk kritisch stond tegenover het oorlogsbedrijf, werd het vooral populair onder de opkomende anti-Vietnambeweging (**). Op dit absurdistische boek, waarin de waanzin van de oorlog wordt verbeeld, werd dan ook de gelijknamige anti-oorlogsfilm van Mike Nichols uit 1970 gebaseerd. Joseph Heller maakte ook zelf een toneelbewerking.

De kritiek blijft daartoe echter niet beperkt, maar geldt het hele kapitalistische systeem. Exponent is het personage Milo Minderbinder. Die weet de hand te leggen op handelswaar die hij met winst verkoopt, totdat hij een handelsimperium heeft opgebouwd dat zich tot buiten het leger uitstrekt. Niet alleen drijft hij handel met de tegenstander, na verloop van tijd strekt zijn invloed zich uit over het hele Middellandse Zeegebied, waar men gestationeerd is. Milo gaat zelfs zover dat hij tegen betaling door de vijand ook de eigen troepen bombardeert. Wie betaalt, bepaalt. (Wikipedia)

Zelf heb ik het in november 2020 proberen lezen, maar ik heb het alweer niet uitgelezen. Ik vond de sixties humor namelijk verschrikkelijk gedateerd. Op goodreads geef ik daarbij als commentaar: “Ik lijk wel een onnozelaar met al die boeken die ik niet uitlees, maar je moet weten dat ik keuzestress heb, zodat ik mijn lectuur laat bepalen door het toeval, meer bepaald door de willekeurige woordgenerator op het internet. Ja maar, zullen anderen dan weer zeggen: je hebt ze toch in huis? Waarom heb je ze dan ooit gekocht? Daarbij moet je weten dat wij na het creëren van onze boekenzolder die lege rekken zo vlug mogelijk wilden vullen. Daarom kochten wij soms op tweedehandsmarkten het hele aanbod op, zonder na te kijken wat er allemaal bij zat. We kregen ook veel boeken van mensen die er geen blijf meer mee wisten. En voor de rest gingen wij naar elke uitverkoop van bibliotheken die ons ter ore was gekomen. Kortom, een boek in ons bezit hebben, betekent niet noodzakelijk dat wij het ook echt wilden hebben. Dat maakt lezen ook tot een avontuur!”

Peter Vandenabeele diende me van antwoord: “Beetje moeilijk in het begin met de talrijke personages, de doldwaze situaties en het repetitieve karakter van de actie. Maar eens je goed op gang bent in het boek wordt het echt wel hilarisch, beter dan ‘Allo ‘Allo! En tegelijk ook diep tragisch, niet enkel in een oorlogs-, maar in een algemeen menselijke context. Een origineel werk, dat terecht de status van meesterwerk geniet, ook door de bazooka-achtige taal.”

Ik beloofde hem om het boek nog eens een kans te geven, maar dat is er tot nu toe nog niet van gekomen…

Ronny De Schepper

(*) “Catch-22” speelt zich grotendeels af op het bestaande eiland in de nabijheid, namelijk Pianosa. Anderzijds, uit zeven brieven aan zijn vriend James Nagel, hoogleraar aan de North-Eastern Universiteit in Boston, wordt duidelijk dat de oorlogsbeleving van luchtmachtofficier Heller in geen enkel opzicht overeenkomt met die van de hoofdpersoon kapitein Yossarian. In het boek van Heller probeert Yossarian, een militair van de luchtmacht, onder gevaarlijke gevechtsmissies uit te komen door zichzelf krankzinnig te laten verklaren. De behandelend arts vindt het echter heel verstandig, dat Yossarian onder de missies probeert uit te komen door zichzelf krankzinnig te laten verklaren en acht daarmee bewezen dat Yossarian niet krankzinnig is, maar juist heel verstandig. De arts verklaart hem volledig gezond wat tot gevolg heeft dat Yossarian gevaarlijke gevechtsmissies moet blijven vliegen. Heller daarentegen genoot in werkelijkheid van het avontuur, de vrijheid en de beloning die hem ten deel vielen. En toch heb ik de indruk dat elk personage dat Heller in de eerste hoofdstukken telkens ten tonele voert, wel degelijk teruggaan op iemand die hijzelf heeft gekend in die oorlogsomstandigheden. Waarbij hij de beschrijving helemaal over the top laat gaan natuurlijk, maar toch…

(**) Op die manier is het dan weer vergelijkbaar met “M*A*S*H” dat zich afspeelt in de Koreaanse oorlog, maar dat door iedereen ook als zijnde Vietnam wordt ervaren.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.