Vandaag is het veertig jaar geleden dat Release Hasselt mij vroeg om ook bij hen de voordrachtencyclus “Muziek en maatschappij” te komen geven, nadat ik dit in Elcker-Ik Gent had gedaan (en ook in ons eigen Masereelfonds in Temse, maar dat zal wel niet tot in Hasselt doorgedrongen zijn). Alhoewel ik dit uiteraard wel graag wilde doen, is het toch nooit doorgegaan. Ik vermoed dat dit te maken had met de nasleep van mijn recente echtscheiding of dat Hasselt gewoon te ver weg was voor mij. (En blijkbaar was ik niet avontuurlijk genoeg om daar b.v. op zoek te gaan naar overnachting, wie weet: een bereidwillige medewerkster of zo, waarom niet?) Maar goed ik grijp de gelegenheid aan om nog eens terug te keren op het debat op het Feest van De Rode Vaan dat de aanleiding vormde voor de cyclus. Daar hadden we het o.a. over hoe de muziek er dan moet uitzien (of beter: “uithoren”) in de socialistische heilstaat…

Willy Courteaux: “Het is niettemin een betreurenswaardig verschijnsel – en dat is een verschijnsel van deze eeuw, dat te maken heeft met de voortschrijdende technologie – dat er een enorme kloof is ontstaan tussen wat men klassieke muziek en populaire muziek is gaan noemen. Kloof, die niet schijnt overbrugd te kunnen of te willen worden en waardoor men twee categorieën van muziek heeft die volkomen los van elkaar staan en waar geen enkele beïnvloeding is, geen enkele toenadering. En dat vind ik eigenlijk katastrofaal.”
De Poolse 20ste eeuwse componist Tadeusz Baird formuleert het als volgt: “Persoonlijk ben ik van mening dat muziek meer is dan alleen maar klanken of een organisatie van klanken. Als muziek niet meer zou zijn dan dat, zou ze voor mij niet interessant zijn en zou ik waarschijnlijk niet componeren. Ik vind dat in muziek en andere kunstvormen de inhoud het werkelijk belangrijke is: vorm, techniek en compositorische middelen moeten die inhoud dienen. Dat is de hiërarchie tussen inhoud en middelen in de kunst, dus ook in de muziek. Wat de absolute muziek betreft, m.a.w. de puur instrumentale of kamermuziek, is het niet zo eenvoudig om ze een filosofische inhoud mee te geven of zo. Maar er is natuurlijk ook muziek met tekst – woorden, poëzie, theater, film – en die kan zich middels het woord natuurlijk met filosofische en zelfs politieke problemen bezighouden. (…) Ik vrees ook dat de muziek van vandaag in een zekere sociale leegte leeft. Het is een spelletje onder beroepsmusici, uitvoerders, recensenten, critici, wetenschappers en theoretici, maar eigenlijk vindt de muziek zelden sociale weerklank. Of de maatschappij daar schuld aan is of de muziek, kan ik natuurlijk niet zeggen, maar persoonlijk vind ik wel dat muziek en kunst in het algemeen tijdens de laatste decennia op het verkeerde pad zijn gegaan.” (De Muziekkrant)
Fred Brouwers (in Humo): “Ik geloof niet in puur cultuur, die los van alles zou kunnen ontstaan. Er is altijd een wisselwerking, zelfs als dat niet expliciet de bedoeling is. Sommige muziek bijvoorbeeld heeft een duidelijke politieke rol kunnen spelen, zonder dat dit ooit de bedoeling is geweest van de componist. Vanzelfsprekend zal muziek zelf nooit bijvoorbeeld revolutionair zijn, maar ze kan wel de rol van ontlader vervullen. De Yenan-geschriften van Mau Dze Dong handelen daarover en volgens hem is die samenhang onloochenbaar.”
Miel Appelmans: “In de muziek van Archie Shepp kun je bijvoorbeeld de onderdrukking van de zwarten horen. Die muziek zegt veel meer dan tientallen chansons over de verdrukking van de zwarten.”
Johan Thielemans: “Volgens Konrad Boehmer bestáát geëngageerde muziek als zodanig niet. Als men wil geëngageerd zijn, zegt hij, dan moet men daar teksten bij zetten.” (*)
Peter Cnop: “Ik ben het daar volkomen mee eens, die muziek is enkel begrijpelijk op voorwaarde dat je de toestanden al kent. Het verbale gegeven blijft dus.”

Ronny De Schepper: “Het optreden van Luigi Nono op het feest van L’Unità (het blad van de Italiaanse communisten) is op die manier de geschiedenis ingegaan: de man werd van het podium gejouwd, tot een partijmandataris kwam verklaren dat het eigenlijk om een compositie tegen de oorlog in Viëtnam ging… Daarom moeten sommige linkse muziektheoretici, of die zich daarvoor laten doorgaan, zich ervoor hoeden bij het benaderen van muziek geen verkeerd criterium te hanteren, namelijk een intellectueel, meer zelfs: een literair criterium. Men hecht met andere woorden veel te veel belang aan het woord, aan de tekst in de ruimste zin, dus niet alleen een liedjes- of liedertekst (schrappen wat niet past) maar ook de titel, de hoestekst, allerhande randinformatie. Men gaat dus voorbij aan de essentie, de muziek zelf. Een ander typisch voorbeeld is het beroemde “Threnos voor de slachtoffers van Hiroshima” van de Poolse componist Krzystov Penderecki, dat zo geroemd wordt voor de aangrijpende tragiek, terwijl deze muziek totaal geen politieke betekenis heeft. Oorspronkelijk heette het werk zelfs gewoon “8’30”, het was zijn muziekuitgever die brood zag in een “menslievende” titel. Daarom schimpte Konrad Boehmer reeds in 1971 in Vrij Nederland op Krzystov Penderecki: “De beste manier om het in communistisch Polen te maken is nog altijd de geëxalteerde katholiek uithangen.” Hij verwijt Penderecki dat hij niet eens verbergt geen socialist te zijn, maar ondertussen toch een droomsalaris van de Poolse staat te ontvangen. In een interview met “Le monde de la musique” is Penderecki dan ook vol lof over de staatssteun die componisten in communistische landen ontvangen. De Sovjet-Unie had echter geen oren naar deze (niet van eigenbelang ontblote) loftuitingen en verbood Penderecki de toegang tot haar grondgebied. En ondanks de steun van Sjostakovitsj mochten zijn werken er niet uitgevoerd worden.”
Mong Rosseel: “Ach, al die ingewikkelde theorieën over geëngageerde muziek; die en die klanken zouden uiterst geschikt zijn voor de opbouw van de Nieuwe Socialistische Maatschappij. Eisler bijvoorbeeld wel, maar Beethoven niet want in zijn symfonieën zit teveel hiërarchie… Allez, ik heb het daar wel moeilijk mee, want bepaalde teksten van fascisten en socialisten lijken erg sterk op mekaar. Kom, al te gader vooruit bijvoorbeeld. Het is volgens mij, doodgewoon de context die maakt of een lied al dan niet bijdraagt tot de strijd. Echte strijdnoten, die bestaan niet. Op de Boel-staking speelden we meestal ronduit gezellige deuntjes zonder strijd-inhoud. Maar de context maakte ook die liedjes geëngageerd. En ook wie het zingt, bepaalt de context. Als Louis Neefs zaliger zong van Laat ons een bloem is dat op zijn minst dubbelzinnig. Het publiek slikt het toch, of hij dat nu meent of niet. Ik vervals echter niks. Mijn hart gaat akkoord met wat ik vertel en zing. Je hebt zo van die linksen die té veel denken, maar voelen? Ho, maar! Wij, mensen bestaan toch niet uit twee verschillende delen, zeker? Wat is me dat nu.”
Boudewijn Buckinx in een gesprek met Fred Brouwers voor “De Muziekkrant”: “In mijn ogen zijn uiterst links en uiterst rechts precies hetzelfde. (…) Wanneer muzikanten zich met politiek gaan bezighouden lijken ze mij een beetje verdacht, amateuristisch of zoiets.”
Mikis Theodorakis: “Het belangrijkste is de vraag voor wie men componeert. Op de eerste plaats componeer ik natuurlijk voor mezelf, omdat ik er de aandrang toe voel, maar toch ben ik al onmiddellijk zeer sterk gericht op de collectiviteit. Ik zet me dan ook af tegen elitaire muziek. Er is geen muziekvorm die op zich elitair is, maar de omstandigheden kunnen dit veroorzaken. Zo ben ik op een zeker moment bewust afgestapt van het schrijven van symfonieën en ben me op het maken van liederen gaan toeleggen. Op die manier wilde ik het publiek als het ware opvoeden en ik mag zeggen dat ik daarin ben geslaagd.”
Dirk Brossé: “Met mijn muziek wil ik eigenlijk vooral een conversatie aangaan met het publiek. Een kunstenaar heeft een taak, een functie. Daar ben ik van overtuigd. Ik geloof in het sociale engagement van de kunstenaar.” (Het Nieuwsblad, 12/10/1996) Daarvoor wil ook hij doelbewust geen “moeilijke” muziek schrijven: “Ik verkies de dialoog met het publiek boven een vermelding in een encyclopedie. Mijn muziek is begrijpelijk voor iedereen en is niet bedoeld voor een kleine elite.” (GVA, 24/12/1998)
Wim Mertens (in Knack): “Muziek hoort goed te zijn zonder meer. In elk geval kan slechte muziek nooit gered worden door een toegevoegde vrome ideologie, van welke aard dan ook.”
Peter Cnop: “Ik geloof toch dat je artisticiteit niet als een absoluut gegeven kunt zien. Populaire muziek bijvoorbeeld moet je niet op haar kunstzinnige waarde gaan beoordelen maar op haar maatschappelijke functie. Het is tenslotte gewoon een consumptieproduct.”
Miel Appelmans: “En beantwoordt als zodanig ook aan een aantal behoeften die kunnen gaan van rust vinden tot opgezweept worden.”
Jan Mestdagh: “Is het precies daarom niet de taak van linkse critici om die verschillende mogelijkheden tot bevrediging van die behoeften te behouden, i.p.v. autoritair te gaan stellen: het moet zo zijn, want die pluriformiteit wordt juist door de commercialisering bedreigd. Ik bedoel eigenlijk dat je over een heel lange periode een maximum aantal soorten muziek moet laten horen en dan kan men vaststellen wat effectief binnendringt en wat niet.”

Ronny De Schepper

(*) Konrad Boehmer (in Knack): “Allen maakten we de fout te denken dat het gebruik van een politiek motief voldoende was voor geëngageerde muziek. (…) Nadien is dan de desillusie in China en Vietnam gekomen waaruit voor ons volgde dat het politieke concept veel te eng was. Wij dachten te veel in termen van staat en partij en hadden veel te weinig aandacht voor de maatschappelijke evolutie zelf. Sinds die tijd ben ik mijn geloof in die sociale utopieën kwijt. Veranderingen moeten uit het maatschappelijk proces zelf komen.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.