Soms denk je als recensent : nu heb ik het allemaal meegemaakt, en dan … Oh ? Ben ik nog maar onlangs ook zo al eens begonnen ? Ja, maar toen ging het over een voorstelling die letterlijk de mist inging, maar nu bedoel ik net het omgekeerde. Nog eens een echte confrontatie met THEATER. Een gevoelen dat zo moeilijk onder woorden is te brengen als men Wim van Gansbeke niet wil naäpen. Maar net als hij zeggen wij van “Berichten van Eenoog” van Jozef van den Berg : ” Een absoluut unieke ervaring, wees er in godsnaam bij !”

Een afgeladen volle Beursschouwburg in Brussel, nog twee jeugdbewegingen goed voor zo’n veertig à vijftig jonge Vlaamse Brusselaartjes ontgoocheld huiswaarts moeten sturen. Brussel Frans ? Jamais ! Een namiddagje Beurs en je bent als flamingant weer fit.
Jozef van den Berg dan. Poppentheater heet het nog. Overblijfsel van vroeger wellicht. De poppen zijn er wel. Mooi in hun eenvoud, ontroerend in hun spel maar stilaan bijkomstig in een prachtige, allesomvattende productie. Het toneel wordt een wereld, de wereld wordt toneel. Alleen al de slotscène is magistraal (over de schitterende vormgeving van die scène ga ik niets verklappen, dat moet je met je eigen ogen gaan zien) : Oogappel-Nele, Maarten, Patrick, Appeloog-Jozef, Johan, de twee Annekes en nog vijf andere leerling-tovenaars die samen met een gehypnotiseerde zaal zweren : “Wij willen dat deze dag een dag van liefde wordt, een dag van vrede en niet van oorlog, een dag van kussen en niet van klappen“. Door ziekte van mijn jongste zoon was ik er niet bij op 25 oktober. Nu waren we er beiden wel. Het moet zowat hetzelfde gevoelen zijn geweest.
Waarover kunnen we het verder eigenlijk nog hebben ? Er is teveel en woorden kunnen het toch niet vatten. Grote momenten zijn b.v. nog de verrassing die men Appeloog bereidt voor zijn verjaardag of het wachten op het opengaan van de kist waarin het poppetje van de liefde zit (Jozef kruipt hiervoor bij het publiek en wanneer de kist niet opengaat – natuurlijk niet ! – tracht hij hen zgz. af te leiden met wat grapjes, de kinderen brengen hem geërgerd tot zwijgen : subliem).
En dan was er nog Patrick (maar de volgende keer is het Frank of Hilde of weetikveel). Kinderen spelen écht mee met Jozef van den Berg. Het juryrapport van de Hans Snoekprijs zegt daar het volgende over : “Kinderen beschouwt Jozef als geheel gelijkwaardig en zo spreekt hij ze ook aan. Vaak bepaald niet zachtzinnig, bijvoorbeeld wanneer ze in het spel een fout maken en dwars door een fictieve deur dreigen te lopen. Allerminst geïntimideerd door een scherpe terechtwijzing van Jozef haasten zij zich hun vergissing te herstellen. De volwassen toeschouwer realiseert zich dat een harde aanpak op gelijk niveau voor kinderen meer aanvaardbaar is dan een neerbuigende, onechte zachtzinnigheid“.
Goede analyse is dat want naast die soms harde aanpak is er ook liefde, echte liefde dan, zoals tot Nele (“Kom in mijn armen, Oogappel“) of tot Ann en andere meisjes met mooie lange haren (*). Of tot Patrick die door Appeloog/Jozef werkelijk tot bedaren moet worden gebracht. Voor Patrick was er op een bepaald moment een monster op scène (een reuzeportemonnee die hij in z’n opwinding een wolf bleef noemen), maar die jongen (zeven, acht jaar ?) gaat daar op af en geeft het “beest” ervan langs dat het (lees : Jozef) er niet goed van is. En de manier waarop van den Berg zoiets dan opvangt. Moet je meemaken om het te geloven.

Eigen schuld, dikke bult
Een stuk waarbij je « tovenaar-acteur » (zoals het cliché nu luidt) Jozef van den Berg, terecht winnaar van de CJP-prijs, op z’n gezicht ziet vallen, dat wil je met je eigen ogen zien natuurlijk. Niet uit leedvermaak maar om het proces mee te maken hoe zoiets mogelijk is.
En dan zie je de aanpassing voor de kinderen (met als werktitel « Het geheim van de toren ») en dan weet je het ook : er werd van het nieuwe stuk gezegd dat het nog niet « af » was, maar dit is nog niet eens begonnen ! Hier kun je dus werkelijk zeggen : « Eigen schuld, dikke bult ! »
Maar dan zie je naderhand het eerste deel van « De dans van de bultenaar », zoals het « echte » stuk dan heet, en dan vraag je je af waarover zo’n man, de recensent dan, het eigenlijk heeft. Want dit is prima, zit dramatisch prachtig in mekaar, het publiek wordt gevoelig bespeeld en humor en ernst zijn perfect gedoseerd.
Dan komt echter het tweede deel en dan merk je dat de recensent in kwestie toch gelijk heeft. Inderdaad, dit is niet áf. Alleen verschil je met hem van mening over het waarom. Theater-technisch (Van den Berg speelt alle rollen zelf en moet zich dus steeds omkleden en kan ook niet echt dialogeren) valt het kinderstuk weliswaar als een baksteen, maar de bultenaar zelf staat rechtop (en dat niet alleen bij manier van spreken…).
De fout zit volgens mij echter in de vaag-religieuze thematiek die te nadrukkelijk aanwezig is. Van den Berg is, net als Freek De Jonge (« De Mars » !), een acteur die onderweg is. En niet toevallig is dit ook de titel van een katholiek-godsdienstig radioprogramma. Maar Freek kan (vooral met zijn bijtende woordhumor) dit thema afstandelijk aanbrengen, terwijl Jozef met zijn stereotiepen (een koning, een zot, een bultenaar : je kan zelf reeds het verhaaltje verzinnen) in een welhaast doodlopend straatje zit. Hij wordt door z’n eigen symbolen te zeer ingepalmd en tegelijk blijft hij toch meer aan de oppervlakte dan De Jonge. Het groeten als de eerste de beste Baghwan-volgeling met de verheerlijkte glimlach van een Jezusfreak hoeft voor mij dan ook niet. Theater dat is op de tenen trappen. Of ze kietelen… tot je erbij dood valt.
“Troev”: droef
Alweer moeten we vaststellen : maanden eerder met de juiste kijk (**). Reeds bij de vorige productie van Jozef van den Berg waren we tot de vaststelling gekomen dat deze Nederlandse solo-acteur zich meer en meer ingraaft in een predikantenrol, net zoals b.v. een Freek De Jonge. Maar in tegenstelling tot De Jonge heeft van den Berg niet zoveel spitsvondigheden achter de hand (filosofische én humoristische), zodanig dat het tempo van een voorstelling verschrikkelijk vertraagd wordt en dat alle handeling zo goed als verdwenen is. En dit is precies de kritiek die men nu overal kan lezen op « Troev of de verdronken visser », de nieuwste van den Berg-productie. Enfin, beter laat dan nooit.
Het gevolg is natuurlijk dat dit verhaal van een visser die « in het verliezen zichzelf terugvindt » mij minder is tegengevallen dan dit bij anderen het geval is, daar de eerste ontnuchtering (na de toch wel overrompelende kennismaking met van den Berg) reeds achter de rug lag. Maar dan heb ik het wel over het eerste deel, niet toevallig datgene waarin toch nog een paar grappige vondsten zitten en ook een ingenieuze aanwending van het decor (zij het dat na « Echafaudages » van Radeis, « Troev » in vergelijking maar bleekjes uitvalt). Het tweede deel zit echter zo boordevol cliché’s (het blind worden van Troev, het in rook opgaan, het wegvliegen van de papegaai, de bloem die ontluikt, enz.) dat ik eigenlijk zou aanraden de voorstelling bij de pauze te verlaten, op die manier blijft er toch ergens nog een positieve indruk achter.
En zo zouden we natuurlijk nog uren kunnen doorgaan (als van den Berg van De Jonge mag jatten — « een fout die wel eens meer gemaakt wordt » — dan mogen wij dat ook), maar de r.v. telt al zo weinig bladzijden en zo veel cultuur… (***)

Referentie
Ronny De Schepper, Oogappel, De Rode Vaan nr.49 van 1981
Ronny De Schepper, Eigen schuld, dikke bult, De Rode Vaan nr.43 van 1982
Ronny De Schepper, “Troev”: droef, De Rode Vaan nr.10 van 1984

(*) Misschien zou dit in deze post-Dutroux tijden niet meer mogen?
(**) Inside joke, toespeling op een oude slogan van De Rode Vaan.
(***) Eveneens een knipoog naar de veel gehoorde kritiek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.