Nog niet zo heel lang geleden schreef ik over het duel tussen Marcel Proust en Jean Lorrain, dat echter goed afliep, aangezien beide heren vergeten waren om eerst wat te gaan oefenen in het schietkraam op de kermis. Maar morgen is het helaas wél prijs. De Russische schrijver Aleksandr Poesjkin meent de eer te moeten verdedigen van zijn nogal frivole echtgenote en wordt daarbij dodelijk gewond. Twee dagen later zou hij overlijden. Dat zal binnenkort dus 180 jaar geleden zijn…

Aleksandr Poesjkin was de eerste Russische auteur die internationaal erkend werd. Wegens zijn aristocratische afkomst werd hij, zoals dat toen in die kringen in Rusland en meer bepaald zijn geboortestad Moscou de gewoonte was, in het Frans opgevoed (het zal duren tot Napoleon Rusland binnenvalt vooraleer hieraan een einde zal komen). Via zijn grootmoeder en vooral zijn kindermeisje (njanja) Arina Rodionovna kwam hij echter toch in contact met de Russische sprookjes en sagen, wat later van enorm veel belang zou blijken. Zijn eerste gepubliceerde poëzie, “Ruslan en Ljoedmila” (1820) is al meteen typisch Russisch, al vertoont de vorm wel westerse invloeden.
EVGENY ONEGIN
Op dat moment oefent hij in Sint-Petersburg reeds een functie uit op het ministerie van buitenlandse zaken (sedert 1817). Hij is gefrustreerd, vlucht in drank en kansspel en raakt uiteindelijk betrokken bij een democratisch getinte beweging die zou uitmonden in de Dekabnistenopstand van december 1825. Maar nog voor het zover is, wordt hij reeds omwille van zijn politiek geladen gedichten en karikaturen verbannen naar de Kaukasus en de Krim, waar hij het werk van Lord Byron ontdekt. Toch hoort hijzelf meer bij het realisme dan bij de romantiek thuis, waardoor hij een wegbereider is voor mensen als Toergenjev, Dostojevski en Tolstoi. Zijn meesterwerk “Evgeny Onegin” (1833) is weliswaar een roman in verzen zoals “Childe Harold”, maar inhoudelijk schetst het onverbloemd de karaktertrekken van de Russische bevolking, met zijn scepticisme en cynisme, maar ook met een zucht naar het volmaakte en het absolute. De bewuste onromantische houding van Onegin (in tegenstelling tot de volbloed romanticus Vladimir Lenski) maakt hem in vele ogen zelfs tot een antipathieke egoïst. Onegin, die als “overbodige mens” wel aan spleen lijdt (1), vindt zichzelf echter geen genie, geen “Übermensch”, maar kan een kleurloos leven niet aanvaarden (2).
Alhoewel Poesjkin zichzelf ten tonele voert in deze roman (zoals gewoonlijk illustreerde hij ook dit werk met tekeningen van eigen hand), is het toch duidelijk dat Onegin ook trekken van hemzelf vertoont. Nadat hij in zijn brieven zijn ongenoegen had geuit over het regimentsregime waaraan hij in zijn ballingschap onderworpen was, werd hij nog naar meer desolate oorden verbannen, met name naar Pskov, waar zijn moeder een landgoed had en waar zijn njanja hem gezelschap komt houden. Alhoewel hem daar een hard leven staat te wachten, versterkt zijn contact met de lokale boeren nog meer het humanitaire en het typisch Russische aspect van zijn werk. Net als Onegin bezoekt Poesjkin immers vaak een “nabijgelegen” (250km!) landgoed, waar twee zusters wonen. Eén van deze twee, Anna, zal hem ook argeloos haar liefde bekennen waarop hij echter evenmin als zijn anti-held zal ingaan. (Of ze net als haar gefabuleerd personage Tatjana eveneens verzot was op de zoetsappige briefromans van Samuel Richardson en de lectuur van Jean-Jacques Rousseau is niet bekend.)
DE BRONZEN RUITER
Uit deze periode dateert ook de tragedie “Boris Godoenov”, die breekt met het Franse classicisme en meer aansluit bij Shakespeare. Het thema is de verhouding tussen de machthebbers en het volk. Alhoewel hij de nadruk legt op de morele en politieke betekenis van de massa, valt het stuk blijkbaar toch in de smaak van de nieuwe tsaar, Nikolaas I, die hem in 1826 de toestemming verleent om naar Moskou terug te keren. De Dekabnistenopstand is ondertussen mislukt en de reformistische machthebbers trachten Poesjkin aan hun kant te krijgen. Hij schrijft een eresaluut aan Peter De Grote, die deze ideeën belichaamt (de poëziebundel “De Bronzen Ruiter”), en wordt zelfs een graag geziene gast aan het hof, wat hem in de ogen van zijn vrienden verdacht maakt.
In 1831 huwde hij Natalja Gontsjarova, een mondaine vrouw, waardoor hij opnieuw een officiële functie verwerft in het establishment. Toch blijft in zijn werk het volk de hoofdrol spelen. Zo onder meer in “De Kapiteinsdochter” (1836), een roman met de boerenopstand van Poegatsjov als achtergrond. Hijzelf kan het dan ook steeds minder vinden in de wufte sferen van de macht, waar zijn frivole vrouw floreert als nooit tevoren. Zijn herhaalde vragen om uit zijn functie te worden ontheven worden echter genegeerd. Daardoor groeit in zijn vriendenkring de achterdocht en wordt hij in 1837 tot een duel gedwongen (al dient gezegd dat een ingewikkelde vrouwenhistorie rond een dame die ook door de tsaar werd begeerd hier ook een rol in speelde; volgens acteur Ralph Fiennes verdedigde hij zelfs gewoon de eer van zijn vrouw). Hij zou uiteindelijk bezwijken aan de verwondingen die hem door een Franse immigrant, Georges d’Anthès, werden toegebracht.
D’Anthès had met Pushkin and his wife, Natalia, a beautiful and flirtatious young woman who had many admirers. D’Anthès courted her in a compromising way. When finally refused by Natalia Pushkina, D’Anthès produced multiple copies of an anonymous lampoon on Pushkin and sent them to a number of Pushkin’s closest friends, as well as to Pushkin himself. The lampoon was a mock letter awarding Pushkin the title of Deputy Grand Master and Historiographer of the Order of Cuckolds. In the complicated affair that ensued, D’Anthès married Natalia’s sister, Yekaterina Goncharova, on 10 January 1837. It has been suggested that d’Anthès’s engagement and marriage to Natalia’s sister was devised to contradict society gossip that he was in pursuit of Natalia. In any event, this was not enough to settle the conflict between the two new brothers-in-law. After marrying Yakaterina, D’Anthès continued to behave provocatively with Natalia, instigating a new duel challenge.
On the evening of 27 January 1837, d’Anthès fired first, mortally wounding Pushkin in the stomach. Pushkin, who had fought several duels, managed to rise and shoot at d’Anthès, but only wounded him lightly in the right arm. As he lay on his deathbed, Pushkin sent a message to d’Anthès pardoning him of any wrongdoing. Pushkin died two days later, after which d’Anthès was imprisoned at Peter and Paul Fortress in St. Petersburg. Dueling was illegal in Russia, and d’Anthès was called to court, but he was pardoned by the Emperor. Stripped of his rank, he was escorted back to the frontier and ordered to leave Russia permanently.
In zekere zin beantwoordde het slot van “Evgeny Onegin” dan, weliswaar in omgekeerde zin, toch nog aan de realiteit. Onegin doodt immers tegen zijn zin zijn vriend Lenski in een duel (3).
EPILOOG
De jonge Lermontov schreef daarna een hekeldicht waarin hij de aristocraten de schuld gaf van Poesjkins dood. Hij werd op zijn beurt verbannen, schreef een roman “Een held van onze tijd”, waarin het hoofdpersonage Petsjoerin eveneens in een duel sterft. Enkele maanden later zou Lermontov zelf in een duel om het leven komen. Ook hij had zijn eigen dood “voorspeld”…

Ronny De Schepper

(1) De “l” niet vergeten a.u.b.!

(2) Onder invloed van Dostojevski, die een ware Poesjkin-cultus heeft gelanceerd, wordt deze tegenstelling van karakters ook wel eens teruggevoerd op de strijd tussen de “echte” (Tatjana) en de “verwesterde” (Onegin) Russen. Dat is echter wel “hineininterprätierung”, want die spanningen waren op het moment van het schrijven van “Evgeny Onegin” (1823-1830) nog niet aan de orde. Beter is het allicht de omkering koele realist/romantische dweper te noteren. Wanneer Tatjana later immers gehuwd is met een bekende generaal, is het Onegin die valt voor haar “koele afstandelijkheid” en haar bestookt met passionele brieven. Deze keer is het echter Tatjana die rationeel blijft: jawel, ze houdt nog steeds van Onegin, maar ze is niet van plan haar man in de steek te laten of te bedriegen.

(3) Een vaak voorkomend misverstand is de opvatting dat Lenski de eer van de afgewezen Tatjana zou verdedigen. Al ligt de hautaine houding van Onegin wel aan de basis van de verkoeling van de verhouding tussen beide vrienden, de ware aanleiding is dat Onegin zich al te zeer inlaat met Olga, de zus van Tatjana en de verloofde van Lenski.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.