“Der Golem” van Gustav Meyrink uit 1915 is geïnspireerd door de joodse legende over de golem of de homunculus, zoals Paracelsus die omstreeks 1530 in een recept vastlegde en door de Praagse rabbi Jehuda Löw ben Bezalel in 1609 effectief tot leven zou zijn gewekt (*). De benaming homunculus gaat rechtstreeks terug op Paracelsus, aangezien deze schrijft dat de op die manier verkregen mens aan niets te onderscheiden valt van een “gewoon” mens, buiten het feit dat hij wat kleiner is – een mensje dus eigenlijk, in het Latijn homunculus (**). In 1916 was er reeds de film “Der Golem, wie er in die Welt kam” van Paul Wegener, maar buiten het grondidee heeft deze film weinig te maken met het boek van Gustav Meyrink. Eigenlijk ging “Homunculus” van Otto Rippert uit datzelfde jaar er dan nog meer op terug. Dit filmfeuilleton was trouwens ook veel populairder, ook in ons (door Duitsland bezet) land.
Gustav Meyrink (1868-1932) was de zoon van een minister van de koning van Wurtemberg en van een Beierse actrice (Marie Meyer), die hij heel z’n leven zodanig gehaat heeft dat hij een deel van zijn fortuin heeft besteed aan de verandering van zijn familienaam. In zijn werk herkennen we invloeden van Achim von Arnim en E.T.A.Hoffmann.

Vervelende boeken om samen te vatten zijn wel deze waarvan de samenvatting ook meteen een interpretatie is. “Der Golem” is er zo één en daarom zal ik trachten de inhoud zo oppervlakkig mogelijk weer te geven. Uit een massa soms te verwarde en niet voldoende gedoseerde gegevens (te wijten aan de enorme voorkennis die het boek veronderstelt van jodendom, kabbala, occultisme, parapsychologie e.d., maar ook aan het feit dat het – vooral het einde als ik me niet vergis – onder invloed van drugs is geschreven) distilleerden we het volgende.
Een man (één van de ik-personen, namelijk die uit het eerste en het laatste hoofdstuk) heeft toevallig na een bezoek aan de synagoge (op de foto: de oudste synagoge van Praag, 13de-14de eeuw) de hoed van een zekere Athanasius Pernath meegenomen. Opvallend is dat deze hem als gegoten zit.
Hij wordt door een eigenaardige duizeligheid overvallen en gaat een drietal uurtjes op z’n bed liggen. In dit kaderverhaal vinden we het thema van de eeuwige jeugd weer, evenals dat van het stilstaan van de tijd, want tijdens die drie uren droomt/leeft de ik-persoon het leven van die Pernath, een veertigjarige diamantbewerker die door geheugenverlies niets van zijn verleden afweet. Diens leven draait – weliswaar elk op haar manier – vooral om drie vrouwenfiguren (geconcretiseerd in het hoofdstuk “femme”).
Vooreerst is er Angelina. Een jeugdliefde, nu gehuwd met iemand uit de hogere kringen, die tevens een verhouding heeft met Dr.Savioli. Deze dokter (en dus ook zijn minnares) wordt “behekst” (onuitgesproken voodoo-element) door Aaron Wassertrum. Deze Wassertrum is een rijke onmens met talrijke natuurlijke kinderen (zoals de TBC-patiënt en student in de geneeskunde Charousek), van wier bestaan hij niets afweet. En dus weet hij ook niet dat het in feite déze man is die een ander onecht kind van hem (Dr.Wassory) tot zelfmoord heeft gedreven (zwendeldokter). Wassertrum verdenkt juist Savioli en zijn minnares, maar Charousek-Pernath weten hen te redden, mede dankzij Loisa, die – om een reden die mij ontgaan is – Wassertrum vermoordt.
Dan is er Rosina la Rouge, een prostituée die dan ook enkel in deze functie een rol speelt in het leven van Pernath. Toch is zij een bindend element in het boek (o.a. door Jaromir, de doofstomme broer van Loisa). In haar personage doet ook het Lolita-motief (avant la lettre) zijn intrede in het boek.
En tenslotte is er Mirjam, de dochter van Hillel, een rabbijn die een hypnotische macht heeft over Pernath. Deze wordt later verliefd op Mirjam en huwt ermee (?).
En wie is nu die golem? Alhoewel er in het boek zelf (vooral in het eerste deel met de gezapige figuren van Zwakh, Prokop en Vrieslander) tamelijk veel sprake is over de genoegzaam bekende golem-legende, is de band hier mijns inziens erg los. Eerder kan zowel de ik-persoon van het eerste hoofdstuk als Pernath als de golem beschouwd worden. Men mag trouwens niet vergeten dat Meyrinck schreef vanuit de ghetto-optiek, dat wil zeggen dat er geen vrijheid of bevrijding mogelijk is, tenzij zielsbevrijding. Met de beschrijving van de Walpurgisnacht bedoelde Meyrinck dan ook niet dat het hier om een herhaling van de geschiedenis ging, maar echt met elkaar in verband staande feiten, over de tijd heen.
Dat Meyrinck anderzijds niet aan psycho-analyse gaat doen, is vrij logisch. Voor hem is de ontwikkeling van de geest geen louter menselijk probleem, maar grijpen daar mythische gegevens in die beter (in feite zelfs enkel op die manier) via symbolen kunnen worden uitgedrukt. Bovendien zal Meyrinck wel de Taoïstische uitspraak kennen: wat gezegd kan worden, is niet de moeite waard om te kennen…
Daarom ook dat belangrijke figuren als het “medium” (inadequate term) Laponder en belangrijke feiten als de moord op Zottmann ten onrechte in deze samenvatting werden weggelaten.
Tenslotte kunnen we stellen dat de sfeer erg Kafkaiaans is, wat geen verwondering mag wekken, daar Kafka heel veel bewondering had voor Meyrinck. Een doordenkertje…

Johan & Jan de Belie-Segers

(*) Op de foto de grafsteen van Rabbi Löw, die datzelfde jaar (op 17 september 1609) is overleden, aangezien hij volgens de overlevering door zijn creatie (de golem) werd omgebracht, alhoewel hij hem had gecreëerd precies om de joden te beschermen tegen de pogroms. Ook Harry Mulisch heeft een boek over deze legende geschreven (“De procedure”, 1999).
(**) Interessant is bijvoorbeeld ook de interpretatie dat Pinokkio eigenlijk een golem is (zie aldaar).

(Zeer) selectieve bibliografie
Licentiaatsverhandeling van Walter Claes (RUG, 1972)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.