“Hoe is het mogelijk dat het symfonisch gedicht De Moldau van Bedrich Smetana en het Middel-Nederlandse lied Ik zag Cecilia komen dezelfde melodielijn hebben?” vraag ik me al jaren af. En nu is er dus chatgpt om dat raadsel op te lossen…
Dat is een bijzonder interessante muzikale verwantschap, en het antwoord is nog interessanter dan u wellicht vermoedt: Smetana heeft de melodie waarschijnlijk niet zelf bedacht, maar ze evenmin noodzakelijk rechtstreeks uit het Vlaamse lied overgenomen. Beide melodieën behoren tot een veel oudere Europese muzikale traditie.
Het symfonisch gedicht De Moldau (Vltava) van de Tsjechische componist Bedřich Smetana dateert uit 1874. Het lied Ik zag Cecilia komen is echter veel ouder: de tekst werd in 1719 gepubliceerd, en de melodie was toen al bekend.
De muzikale stamboom
1. Italië, omstreeks 1600 — Fuggi, fuggi
Een Italiaanse melodie die aan Giuseppe Cenci wordt toegeschreven, geldt als een van de oudste bekende verwanten van dit muzikale thema. Een andere versie is bekend geworden als La Mantovana.
2. De Lage Landen — Ik zag Cecilia komen
De melodie circuleerde in onze streken als herderslied. Ze is onder meer terug te vinden in de Nederlandse liedboektraditie en werd ook door beiaardiers gespeeld. De tekst werd in 1719 gedrukt.
3. Bohemen, 1874 — Smetana’s Vltava
Smetana verwerkt een verwante melodie tot het beroemde hoofdthema van zijn symfonische gedicht, waarin de Moldau als een rivier door het Boheemse landschap stroomt.
Maar heeft Smetana dan ons Vlaamse lied gekopieerd?
Dat kunnen we niet met zekerheid zeggen. Er bestaat ook een Zweedse verwante melodie, Ack, Värmeland du sköna. Smetana woonde van 1856 tot 1861 in Göteborg, waardoor hij die mogelijk heeft gehoord. Toch beschouwt Zweeds muziekhistorisch onderzoek ook de oudere Italiaanse melodie als een belangrijke voorloper van het thema.
De melodie is dus door Europa gereisd, met verschillende teksten en in verschillende muzikale contexten. De precieze route waarlangs ze Smetana bereikte, is niet met zekerheid te reconstrueren.
En dat maakt uw ontdekking juist zo mooi: een lied dat in onze streken bekend was als Ik zag Cecilia komen, duikt op in een van de beroemdste orkestwerken uit de negentiende eeuw. De verwantschap is geen bewijs dat Smetana het Vlaamse lied rechtstreeks heeft overgenomen, maar wel een prachtig voorbeeld van hoe volksmuziek zich niets aantrekt van nationale grenzen.
En er is nog een verrassend familielid: dezelfde melodische traditie ligt ook aan de basis van Hatikvah, het Israëlische volkslied en de huidige nationale hymne van Israël.
chatgpt
