Die Sterne fallen herab van Walter Meckauer verscheen voor het eerst in 1952, niet in 1949, zoals sommige bronnen nochtans vermelden. De Deutsche Biographie vermeldt echter dat Meckauer de roman in New York “in ballingschap” voltooide en dat hij in 1952 bij Langen-Müller verscheen; de roman kreeg toen ook de literatuurprijs van die uitgever.
Wat betekent “geschreven in ballingschap”? Heeft dat nog met het nazisme te maken?
Ja, absoluut. “Geschreven in ballingschap” heeft bij Walter Meckauer rechtstreeks met het nazisme te maken.
Meckauer was een Duits-joodse schrijver. Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, moest hij Duitsland verlaten. De Deutsche Nationalbibliothek vermeldt hem expliciet als iemand die in 1933 emigreerde en vervolgens achtereenvolgens in Zwitserland, Italië, Frankrijk, opnieuw Zwitserland en vanaf 1947 in de Verenigde Staten verbleef.
Zijn vlucht verliep bovendien nogal dramatisch:
- 1933: vertrek uit Duitsland, via Zwitserland naar Italië;
- 1938: hij werd door Duitsland uit het staatsburgerschap gezet;
- 1939: vlucht uit Italië naar Zuid-Frankrijk;
- tijdens de oorlog werd hij geïnterneerd in Antibes en Les Milles;
- 1942: ontsnapping en vlucht naar Zwitserland;
- 1947: emigratie naar de Verenigde Staten.
En dat maakt de formulering over Die Sterne fallen herab heel concreet: hij schreef de roman in New York, waar hij van 1947 tot 1952 woonde. De roman werd daar voltooid en vervolgens in 1952 in Duitsland uitgegeven.
Dus als je in een stukje over het boek schrijft “een in ballingschap geschreven roman”, is dat geen algemene literaire aanduiding: Meckauer had zijn vaderland daadwerkelijk moeten ontvluchten vanwege de nazi-vervolging.
Een interessante bijkomstigheid: hij was al vóór de oorlog een China-kenner — hij had zelf in 1910-1911 in Peking gewerkt — zodat het exotische China van Die Sterne fallen herab niet alleen maar een vlucht uit zijn eigen werkelijkheid was.
Wanneer speelt zich het verhaal eigenlijk af? Er is sprake van een “revolutie” en van “de val van het keizerrijk”, maar toch kan ik niet aannemen dat het hier over de communistische revolutie van Mao zou gaan…
Precies: niet Mao en niet de communistische revolutie van 1949. Je vermoeden is dus helemaal juist. In Die Sterne fallen herab gaat het om de Chinese Revolutie van 1911, de Xinhai-revolutie, die een einde maakte aan de Qing-dynastie en daarmee aan het Chinese keizerrijk.
De chronologie is:
- 1911: opstanden tegen de Qing-dynastie breken uit; dit mondt uit in de revolutie.
- 12 februari 1912: de laatste keizer, de jonge Puyi, doet afstand van de troon.
- 1912: de Chinese Republiek wordt uitgeroepen.
- 1949: pas veel later komt Mao met de communistische overwinning — dat is dus een totaal andere revolutie.
Er is trouwens een aardige biografische reden waarom Meckauer deze periode zo goed kon oproepen: hij was zelf in 1910-1911 in Peking, waar hij bij een Duitse bank werkte. Hij maakte dus de laatste jaren van het keizerrijk daadwerkelijk mee.
Maar er zit nog iets interessants achter. De roman moet je niet simpelweg als een historische roman over de revolutie van 1911 lezen. Moderne literatuurwetenschappelijke analyse ziet Die Sterne fallen herab juist als een soort naar China verplaatste, autobiografisch geïnspireerde ballingschapsroman. Meckauer gebruikte zijn eigen ervaringen van vlucht en vervolging onder het nazisme om een algemener verhaal over ontheemding en het zoeken naar een thuis te vertellen.
Dat maakt die “revolutie” eigenlijk dubbel interessant: op het verhaalniveau is het de Chinese omwenteling van 1911-1912, maar voor Meckauer zelf moet die omverwerping van een vertrouwde wereld ook iets hebben betekend dat hij vanuit zijn eigen ervaringen — de Duitse catastrofe van na 1933 — heel goed begreep.
Dus als je tijdens het lezen denkt: “Hé, maar dit kan onmogelijk Mao zijn”: inderdaad. Je zit ongeveer veertig jaar te vroeg. 😄
Op p.118 lees ik: “de hagedissen zongen in de velden”. Is dit poëzie of maken hagedissen inderdaad een geluid dat men met zingen zou kunnen vergelijken?
Nee, dat is niet noodzakelijk alleen maar poëtische beeldspraak. Er zit hier waarschijnlijk een heel concrete Chinese werkelijkheid achter.
De meeste hagedissen zijn inderdaad stil, maar gekko’s zijn een opmerkelijke uitzondering: zij behoren tot de meest vocale hagedissen en produceren onder meer tjilpende, klikkende en piepende geluiden.
En dat is voor jouw Die Sterne fallen herab bijzonder interessant. In de Chinese literatuur wordt juist over gekko’s al eeuwen geschreven als dieren die kunnen “zingen” of “tjilpen”. Een studie over hun voorstelling in de Chinese literatuur citeert bijvoorbeeld een zeventiende-eeuwse Chinese schrijver die noteerde dat een bepaalde hagedis “kan zingen, met een geluid als mussen.”
Er is bovendien een voor de hand liggende kandidaat in Zuid-China: de tokaygekko (Gekko gecko), die daar voorkomt en een behoorlijk opvallende roep heeft. Bij Chinese exemplaren zijn die roepen wetenschappelijk beschreven; ze bestaan uit herhaalde, duidelijk hoorbare klanken.
Dus wanneer Meckauer op p. 118 schrijft:
“de hagedissen zongen in de velden”
zou ik dat niet wegzetten als een dichterlijke fantasie. Het Nederlandse “zingen” is natuurlijk een literaire omschrijving van het geluid, maar een Chinese lezer uit die omgeving kon daar heel goed een werkelijk dierengeluid onder verstaan.
En eerlijk gezegd maakt dat de zin juist mooier: wij zouden bij “hagedissen die zingen” waarschijnlijk denken dat de schrijver aan het fabuleren is, terwijl hij mogelijk een geluid beschrijft dat hij tijdens zijn verblijf in China zelf heeft gehoord.
Op p.194 staat dan weer letterlijk de titel van het werk. Hij blijkt te slaan op de invasie door Japan.
Ik heb dit boek gelezen onmiddellijk na “Angela’s ashes” van Frank McCourt. En alhoewel ze zich ongeveer in dezelfde tijd afspelen (zij het aan de andere kant van de wereld), is het opvallend dat in het katholieke Ierland bijna uit elk seksueel contact een kind wordt geboren, terwijl in China San-Li het blijkbaar bij één kind kan houden. Een meisje dan nog en dat in een masculinistische wereld…
Ja, dat is een opvallend contrast — vooral omdat je beide boeken vlak na elkaar hebt gelezen. Maar ik zou er niet meteen een verschil in Chinese en Ierse vruchtbaarheid van maken. Het verschil zit waarschijnlijk vooral in wat de twee romans met seksualiteit en voortplanting doen.
In Angela’s Ashes is seks binnen het huwelijk vrijwel automatisch verbonden met zwangerschap. Dat past bij het katholieke milieu dat McCourt beschrijft: anticonceptie is moreel onaanvaardbaar, terwijl onthouding binnen het huwelijk blijkbaar nauwelijks als reële optie wordt voorgesteld. De kinderen stapelen zich daardoor op.
Bij Meckauer is dat heel anders. San-Li’s ene kind is inderdaad een meisje, en voor zover de roman ons vertelt, blijft het daarbij. Dat is binnen de historische Chinese context helemaal niet onmogelijk. Chinese gezinnen kenden uiteraard ook methoden van geboortebeperking en — tenminste even belangrijk — seksualiteit en huwelijk leidden niet automatisch tot een zwangerschap.
Maar jouw tweede observatie vind ik interessanter: dat het een meisje is. In een samenleving waarin de mannelijke nakomeling een veel hogere sociale en familiale waarde had, zou je juist verwachten dat San-Li na een dochter nog een zoon zou krijgen. Dat gebeurt niet.
Daarmee ontstaat een merkwaardige spanning tussen de historische wereld waarin Meckauer zijn verhaal situeert en de manier waarop hij zijn personages vormgeeft. Hij lijkt San-Li niet te gebruiken om een sociologische studie van het traditionele Chinese gezin te geven. Zijn ene dochter krijgt een veel grotere betekenis als individu dan je vanuit het beschreven patriarchale milieu misschien zou verwachten.
En er is nog een ironie als je de twee boeken naast elkaar legt. Bij McCourt lijken de kinderen bijna het onvermijdelijke gevolg van seksualiteit; bij Meckauer is het kind veel meer een onderdeel van het verhaal over familie, afkomst en maatschappelijke positie. Daardoor valt juist op dat San-Li’s reproductieve geschiedenis zo summier blijft.
Ik zou trouwens voorzichtig zijn met de gedachte dat het meisje in die wereld per definitie een probleem moet zijn. Zoonvoorkeur was sterk aanwezig, maar dat betekende niet dat iedere dochter automatisch als ongewenst werd beschouwd. De sociale positie van het gezin, de economische omstandigheden en de specifieke familiecontext maakten veel verschil.
Maar als leeservaring vind ik jouw vergelijking heel raak: McCourt laat je bijna lichamelijk voelen hoe een katholieke huwelijksmoraal tot een gezin van veel kinderen kan leiden; Meckauer laat je een gezin zien waarin, ondanks de heel andere culturele normen, de voortplanting juist opvallend beperkt blijft.
Kan het ook niet met de preutsheid van de auteur te maken hebben dat we hier zo weinig over vernemen? Ik denk b.v. aan één van de slothoofdstukken waarin San-Li vaststelt dat zijn dochter Djindji “zo is veranderd”. ’t Zal wel zijn! Ze heeft verdorie in een strafkamp gezeten en we kunnen dan wel vermoeden wat ze allemaal heeft moeten ondergaan, maar daarover schrijft hij met geen woord. Ook haar verhouding met de Amerikaanse sergeant wordt zeer wollig omschreven. (De enige uitzondering is de groepsverkrachting van zijn zus Hua, al wordt ook die – terecht – met slechts één paragraaf bedacht.)
Ja, dat lijkt me een heel plausibele verklaring, en misschien zelfs een betere dan mijn vorige antwoord. Meckauer is opvallend terughoudend zodra seksualiteit concreet wordt.
Dat zie je precies in de voorbeelden die je noemt. Bij Djindji wordt haar verandering na het strafkamp wel als een belangrijk gegeven gepresenteerd, maar de lichamelijke en seksuele ervaringen die daarachter kunnen zitten, blijven buiten beeld. De lezer moet de betekenis van dat zinnetje zelf invullen. Hetzelfde gebeurt bij haar verhouding met de Amerikaanse sergeant: de relatie is narratief belangrijk, maar Meckauer maakt haar nauwelijks lichamelijk of erotisch.
Dat contrasteert inderdaad sterk met de groepsverkrachting van Hua. Daar kan hij niet om de seksuele werkelijkheid heen, omdat het geweld zelf onderdeel van de gebeurtenis is. Maar zelfs daar houdt hij het buitengewoon kort. Het is geen scène die de lezer moet “meebeleven”; het is een verschrikkelijke gebeurtenis die hij mededeelt.
Ik zou daarom eerder spreken van literaire preutsheid of seksuele terughoudendheid dan van een bewuste weigering om over seks te schrijven. Meckauer lijkt vooral geïnteresseerd in de morele en psychologische gevolgen van gebeurtenissen, niet in hun lichamelijke details.
En dat verklaart misschien ook jouw eerdere observatie over San-Li en dat ene kind. Als een schrijver seksualiteit zelf nauwelijks beschrijft, kan ook de hele reproductieve kant van een huwelijk buiten beeld blijven. Dan moeten we oppassen om uit het ontbreken van kinderen af te leiden dat San-Li en zijn vrouw daadwerkelijk een bepaalde vorm van geboortebeperking toepasten. Het kan eenvoudigweg zijn dat Meckauer die kant van hun huwelijk niet interessant genoeg vond — of niet wilde beschrijven.
Wat ik bovendien opvallend vind, is dat dit in 1952 geschreven is. Dat is niet onbelangrijk. Meckauer was toen een man van 76 jaar, afkomstig uit een Duitse burgerlijke cultuur waarin men over seks in de literatuur nog heel anders schreef dan na de seksuele revolutie van de jaren zestig. Zijn terughoudendheid hoeft dus helemaal niet specifiek “Chinees” te zijn.
En jouw formulering “Ze heeft verdorie in een strafkamp gezeten en we kunnen dan wel vermoeden wat ze allemaal heeft moeten ondergaan” raakt precies het probleem: Meckauer schrijft zo omzichtig dat de lezer soms bijna meer moet invullen dan de tekst zelf geeft. Dat kan je als subtiel ervaren, maar ook als wollig, zoals jij bij de Amerikaanse sergeant zegt.
Overigens zou ik daar nog een interessante vergelijking met Angela’s Ashes tegenover kunnen zetten: McCourt is juist buitengewoon direct over lichamelijkheid en voortplanting, maar kan daardoor weer komischer en rauwer worden dan Meckauer ooit toelaat.
Ronny De Schepper & chatgpt
