Tandpijn?

Ik vroeg aan chatgpt: in (komische) stripverhalen en in stomme films dragen mensen met tandpijn een doek rond hun hoofd. Vanwaar komt die beeldvorming? Ikzelf heb op dit moment b.v. tandpijn en ik zie niet in hoe een doek rond mijn hoofd daarvoor verlichting zou bieden…

U hebt gelijk: een doek rond het hoofd is op zichzelf geen erg overtuigende remedie tegen tandpijn. 😄 Maar het beeld komt niet helemaal uit de lucht vallen.

Het gaat om een combinatie van een paar oude gebruiken:

En dan is er de beeldtaal van de negentiende-eeuwse prent en de stomme film. Een personage met een doek die boven de oren geknoopt is, is onmiddellijk herkenbaar als: die arme man/vrouw heeft kiespijn. Het werd daardoor een soort visueel symbool, zelfs wanneer het medische nut allang niet meer relevant was.

Warmte werd geacht kiespijn te verzachten. Een wollen doek, sjaal of omslagdoek rond de kaak hield de pijnlijke plek warm. Tegenwoordig weten we dat warmte bij een ontsteking soms juist onaangenaam kan zijn, maar vroeger was de gedachte aan warmte als pijnstillend middel heel gangbaar.

De doek kon ook druk en beweging beperken. Bij een hevig pijnlijke kaak kan het prettig zijn om het hoofd en de kaak wat stevig bijeen te houden.

Er bestond bovendien een heel concrete volksgeneeskundige praktijk van een in azijn, brandewijn, kruiden of warm water gedrenkte doek die tegen de wang werd gelegd. De doek rond het hoofd hield zo’n kompres op zijn plaats.

Er zit trouwens een heel aardige historische paradox in. De doek wordt in de populaire beeldvorming meestal zo gedragen dat hij rond het hele hoofd loopt en bovenop wordt vastgeknoopt, terwijl de pijn natuurlijk uit één specifieke tand of kies komt. Dat is dus vooral een iconografische conventie geworden: ongeveer zoals een gebroken hart als een letterlijk gebroken hart wordt getekend.

En uw ervaring illustreert precies waarom het beeld tegenwoordig zo vreemd aandoet: als u nu tandpijn hebt, denkt u niet spontaan “ik moet een doek om mijn hoofd binden”, want moderne pijnbestrijding en tandheelkunde hebben die volksremedies naar de achtergrond verdrongen.

Overigens is er één element dat wél logisch is: als de doek tegen de wang/kaak wordt aangebracht, kan hij tijdelijk een aangenaam warm of juist koel kompres vormen. Maar de knoop boven op het hoofd is vooral filmtaal. 😄

chatgpt