“De Lady Macbeth uit Mtsensk” van Nikolaj Leskov

Nikolaj Leskov (1831-1895) voltooide De Lady Macbeth uit Mtsensk in 1864, maar het werk verscheen voor het eerst in januari 1865. Meer precies: in het Russische tijdschrift Epokha (Эпоха).

Dmitri Sjostakovitsj schreef in 1934 een opera die gebaseerd is op De Lady Macbeth uit Mtsensk van Nikolaj Leskov.

Het libretto volgt vrij nauw Leskovs novelle.
Het werk werd berucht nadat het in 1936 door Stalin publiekelijk werd bekritiseerd.

Hier zijn de belangrijkste verschillen tussen Leskovs novelle en Sjostakovitsjs opera:

1. Toon en bedoeling

Leskov:

Ironisch, bijna kroniekachtig verteld
Meer afstand tot de hoofdpersoon
Sterke nadruk op morele ondergang

Sjostakovitsj:

Veel empathischer tegenover Katerina
Sterk sociaal-kritisch (onderdrukking van vrouwen en koopmansmilieu)
Expressionistisch en dramatisch

👉 In de opera wordt Katerina eerder slachtoffer dan puur monster.

2. Karakter van Katerina

In de novelle:

Kouder en berekender
Minder psychologische uitwerking
Meer nadruk op zonde en straf

In de opera:

Psychologisch complex
Seksueel en emotioneel gefrustreerd
Het publiek moet met haar meeleven

3. Erotiek en geweld

Leskov:

Suggestief maar relatief ingetogen
Geweld eerder verteld dan getoond

Sjostakovitsj:

Zeer expliciet voor zijn tijd
Muzikaal en scenisch rauw
Dit droeg bij aan de Sovjet-controverse

4. Structuur en scènes

Sjostakovitsj voegde toe of wijzigde:

grotere rol voor politie en satire
groteske en komische elementen
sterk theatrale massascènes
compacter dramatisch verloop

5. Einde

Beiden: tragisch in Siberië.
Maar:

Bij Leskov is het meer fatalistisch en moraliserend.
Bij Sjostakovitsj overheerst existentiële wanhoop en mededogen.

6. Politieke lading (belangrijk!)

De opera kreeg grote problemen na het beruchte Pravda-artikel “Chaos in plaats van muziek” (1936), vermoedelijk ingegeven door Jozef Stalin. Daardoor verdween het werk jarenlang van het Sovjet-toneel.

Hier zijn enkele van de beroemdste fragmenten en goede opnames van Lady Macbeth van Mtsensk van Dmitri Sjostakovitsj — handig als u het werk wilt verkennen.

🎭 Belangrijkste muzikale momenten

1. Katerina’s monoloog (Act I)

Vaak “Izmaylova’s aria” genoemd
Toont haar verstikkende verveling en verlangen
Meteen de psychologische kern van de opera

2. De liefdesscène Katerina–Sergej (Act I)

Berucht om zijn rauwe sensualiteit
Orkest extreem expressief
Een van de redenen voor de Sovjet-schokreactie

3. Boris’ scène en dood (Act II)

Donker, grotesk karakterportret
Sterke dramatische orkestratie

4. De politie-scène (Act III)

Satirisch en bijtend
Muzikaal bijna groteske komedie
Typisch voor Sjostakovitsj’ zwarte humor

5. Slot in Siberië (Act IV)

IJzig en tragisch
Een van de meest aangrijpende eindes in 20e-eeuwse opera

💿 Aanbevolen opnames

⭐ Klassiek referentiepunt

Mstislav Rostropovitsj (EMI, 1979)
- Met Galina Vishnevskaya
- Zeer dramatisch en idiomatisch
- Nog steeds een topkeuze

⭐ Moderne topopname

Mariss Jansons (Concertgebouw)
- Strak orkestspel
- Goede geluidskwaliteit
- Iets minder rauw, meer symfonisch

⭐ Historisch interessant

Gennadi Rozjdestvenski
- Meer Sovjet-traditie
- Ruwe randjes behouden

🎬 Wil u meteen luisteren?

Zoek op YouTube naar:

Shostakovich Lady Macbeth Rostropovich Vishnevskaya

Dat geeft meestal de meest indringende uitvoering.

Het libretto van Lady Macbeth van Mtsensk werd geschreven door Dmitri Sjostakovitsj zelf, in samenwerking met Alexander Preis.

Zij baseerden zich vrij trouw op de novelle De Lady Macbeth uit Mtsensk van Nikolaj Leskov, maar pasten de tekst aan voor het muziektheater, met:

sterkere dramatische confrontaties
meer nadruk op Katerina’s innerlijk
extra satirische scènes (vooral rond de politie)

Sjostakovitsj had dus een zeer directe hand in de dramatische vorm van de opera, wat mede de sterke eenheid tussen muziek en toneel verklaart.

Het verhaal van Leskov begint met de opmerking dat Katerina geen kinderen kan krijgen. Dat wordt haar aangerekend door haar omgeving. Nochtans, aangezien haar man ook in zijn eerste huwelijk geen kinderen kon verwekken, ligt de oorzaak wellicht bij hem. Of werd daar in die tijd nog geen rekening mee gehouden?

U leest dat heel scherp — en uw redenering klopt medisch gezien. Maar sociaal-historisch lag het in Leskovs tijd anders.

In De Lady Macbeth uit Mtsensk van Nikolaj Leskov wordt Katerina inderdaad verantwoordelijk gehouden voor de kinderloosheid, terwijl de tekst subtiel suggereert dat haar man mogelijk het probleem is (hij had immers eerder ook geen kinderen).

Wat wist men toen over onvruchtbaarheid?

In het midden van de 19e eeuw:

Men wist in principe dat onvruchtbaarheid ook bij mannen kon liggen (dat idee bestond al in de medische literatuur).
Maar in de volksmentaliteit en het sociale oordeel werd vrijwel automatisch de vrouw verantwoordelijk gehouden.
Systematisch medisch onderzoek naar mannelijke vruchtbaarheid stond nog in de kinderschoenen.
Sperma-analyse als routinemethode kwam pas veel later in gebruik (eind 19e–begin 20e eeuw).

👉 Met andere woorden: het was niet dat het biologisch onbekend was, maar sociaal werd het nauwelijks erkend.

Hoe werkt Leskovs tekst?

Leskov doet iets vrij geraffineerd:

Hij laat de omgeving Katerina beschuldigen.
Tegelijk geeft hij de lezer een aanwijzing (het eerste kinderloze huwelijk van Zinovy).
Hij spreekt het nooit expliciet uit.

Veel literatuurwetenschappers zien dit als subtiele ironie of sociale kritiek: de lezer kan vermoeden dat Katerina onterecht wordt gestigmatiseerd.

Sociale realiteit in het 19e-eeuwse Rusland

Voor een koopmansvrouw als Katerina gold:

Haar hoofdtaak was het baren van erfgenamen.
Kinderloosheid betekende sociale mislukking.
Schuld werd cultureel bijna automatisch bij de vrouw gelegd.
De schoonfamilie had vaak grote drukmiddelen.

Leskov beschrijft dit milieu behoorlijk realistisch.

Kort samengevat:
Medisch was mannelijke onvruchtbaarheid niet volledig onbekend, maar maatschappelijk werd er zelden rekening mee gehouden. Leskov speelt waarschijnlijk bewust met die spanning om de onrechtvaardige positie van Katerina te tonen.

Ik kan ook laten zien hoe Sjostakovitsj dit element in de opera heeft behandeld — daar zit een interessant verschil.

🔹 In Leskovs novelle

In De Lady Macbeth uit Mtsensk:

Katerina wordt expliciet verweten dat zij kinderloos is.
De tekst geeft subtiel aan dat haar man mogelijk onvruchtbaar is.
Leskov laat dit ambigu en ironisch.
De sociale druk is belangrijk, maar blijft relatief compact verteld.

👉 Het blijft vooral een sociaal detail dat haar frustratie motiveert.

🔹 In Sjostakovitsjs opera

In Lady Macbeth van Mtsensk wordt dit element dramatisch uitvergroot en ideologisch geladen.

1. Veel sterkere nadruk op seksuele frustratie

Sjostakovitsj maakt van Katerina’s situatie:

een lichamelijke en emotionele opsluiting
een huwelijk zonder liefde én zonder vervulling
een existentiële wanhoop

De kinderloosheid wordt minder een “medisch probleem” en meer een symptoom van haar onderdrukking.

2. Zinovy wordt explicieter impotent/neurotisch getekend

Waar Leskov subtiel blijft, maakt de opera:

Zinovy muzikaal zwak en kleurloos
zijn mannelijkheid impliciet twijfelachtig
het huwelijk duidelijk dysfunctioneel

👉 Het publiek krijgt veel sterker de indruk dat het probleem bij de man ligt.

3. Meer empathie voor Katerina

Het belangrijkste verschil:

Leskov: moreel-ironische kroniek
Sjostakovitsj: sociaal-psychologische tragedie

De opera nodigt het publiek uit om Katerina te zien als:

slachtoffer van patriarchale onderdrukking
seksueel gefrustreerde vrouw
product van een verstikkend koopmansmilieu

4. Sovjet-context speelt mee

In de jaren 1930 paste dit in een breder kader:

kritiek op burgerlijke koopmansmoraal
nadruk op sociale determinatie
medelijden met de onderdrukte vrouw

Sjostakovitsj en librettist Alexander Preis schuiven het verhaal dus duidelijk richting maatschappelijke aanklacht.

🧭 Kort samengevat

Leskov: subtiele hint dat de man mogelijk onvruchtbaar is.
Opera: veel sterkere suggestie dat het huwelijk (en de man) het probleem vormt.
Gevolg: Katerina wordt in de opera duidelijker een tragisch slachtoffer.

Ik kan ook kort uitleggen waarom juist deze seksuele thematiek Stalin zo woedend maakte — dat is een fascinerend stukje cultuurgeschiedenis.

Het draait om de beruchte Pravda-recensie van 1936, getiteld “Chaos in plaats van muziek”, waarin Jozef Stalin of zijn entourage (het precieze detail blijft onduidelijk) de opera publiekelijk afkraakte.

🔹 Waarom de seksuele thematiek zo woedend maakte

Openlijk erotisch en gewelddadig
- De scène waarin Katerina en Sergej hun passie uiten was in 1934-35 al extreem expliciet voor Sovjetburgers.
- Ongeveer: seksuele lust gecombineerd met moord en sociale onrust.
Maatschappelijke normen in de Sovjet-Unie
- Het nieuwe regime wilde heroïsche, optimistische kunst die het volk opbouwde.
- Het tonen van een vrouw als seksueel gefrustreerd én moordlustig paste niet in dit beeld.
Vrouw als slachtoffer van patriarchaat
- Katerina’s positie als slachtoffer van een impotente man en een repressieve samenleving werd geïnterpreteerd als kritiek op burgerlijke moraal, en impliciet kon dit regimekritisch lijken.
- Sovjet-ideologen vreesden dat het publiek sympathie zou voelen voor “moreel twijfelachtige” personages.
Resultaat
- Opera werd uit theaters gehaald, en Sjostakovitsj werd onder politieke druk gedwongen tot een meer “conventionele” versie in 1962: Katerina Izmailova.
- De seksuele scènes werden verzacht, en de sociaal-kritische nadruk werd afgezwakt.

💡 Kortom: de combinatie van seks, geweld en een moreel ambigu slachtoffer was genoeg om de opera in de ogen van Stalin te laten botsen met de officiële kunstidealen van de Sovjetstaat. Het maakte het werk berucht én historisch iconisch.

Hier is een overzicht van de belangrijkste scènes in Lady Macbeth van Mtsensk die volgens de Sovjetrecensie van 1936 het “schandaal” veroorzaakten:

🔹 1. De liefdesscène Katerina–Sergej (Act I)

Waarom controversieel: expliciete seksuele spanning tussen Katerina en de jonge arbeider Sergej.
Muzikaal: hartstochtelijk, dissonant orkest, intense lyriek.
Impact: suggereerde seksuele passie buiten huwelijk, “immoreel” voor Sovjet-idealen.

🔹 2. Moord op Zinovy (Act II)

Waarom controversieel: Katerina en Sergej vermoorden haar echtgenoot met koelbloedige efficiëntie.
Muzikaal: scherpe, dissonante ritmes en plotse dynamiek, benadrukt het geweld.
Impact: de combinatie van seks en moord werd gezien als corruptie van het morele gevoel van het volk.

🔹 3. De politie-scène (Act III)

Waarom controversieel: grotesk, bijna satirisch beeld van de autoriteiten.
Muzikaal: komische, carnavaleske orkestratie.
Impact: leek een indirecte kritiek op gezag en orde; Sovjetrecensuur zag dit als een bedreiging voor het socialistische realisme.

🔹 4. Openbare liefdesontboezeming (Act II–III)

Waarom controversieel: Katerina’s seksuele verlangens worden muzikaal en dramatisch expliciet uitgedrukt.
Impact: het publiek wordt uitgenodigd empathie te voelen voor een vrouw die handelt tegen morele en sociale normen, iets wat Stalin en critici als “ongepast” zagen.

🔹 5. Slot in Siberië (Act IV)

Waarom controversieel: de tragedie eindigt met Katerina en Sergej als slachtoffers van hun omstandigheden, niet met heldere moralistische straf.
Impact: een “amoreel” einde volgens de Sovjet-idealen: geen duidelijke ideologische les of heroïsch socialistisch voorbeeld.

🔹 Conclusie

De combinatie van seks, geweld, sociale kritiek en morele ambiguïteit maakte de opera in de ogen van de Sovjetrecensie “chaos in plaats van muziek.”

Erotiek + moord = morele corruptie
Sociale satire = kritiek op autoriteit
Sympathie voor Katerina = te weinig heroïsch of didactisch

Ronny De Schepper & chatgpt