Het zal morgen precies honderd jaar geleden zijn dat schrijfster Doris Lessing (foto Elya via Wikipedia) in Perzië werd geboren. Zij bracht de eerste jaren van haar leven door in Rhodesië (van 1924 tot 1949, tot de echtscheiding uit haar tweede huwelijk met Gottfried Lessing) wat zich zou weerspiegelen in tal van haar autobiografische werken. Daarnaast schreef zij hoofdzakelijk talloze romans, novellen, verhalen (ook voor kinderen, en enkele specifiek over katten), maar ook non-fictie werken, toneelstukken en zelfs operalibretto’s. Zij overleed te Londen op 17 november 2013.

Het was vooral de menselijke problematiek die haar intrigeerde, wat zij politiek relateerde. Toen haar in 2007 de Nobelprijs toegekend werd, motiveerde men met o.m. deze woorden: “scepsis, vuur en visionaire kracht”.
Men deelt haar werk in, rudimentair, in drie perioden:
De communistische (’44 – ’56)
De psychologische (’56 – ’69)
De soefithematiek (’70 e.v.) wat zijzelf omschrijft als ‘space fiction’, en motiveert dit: men kan met science fiction ook zeer duidelijk het sociale en de menselijke problematiek aankaarten.

THE GOLDEN NOTEBOOK

Het was het in 1962 verschenen ‘The Golden Notebook’ dat haar algemene bekendheid bezorgde. ‘The Golden Notebook’ bestaat eigenlijk uit meerdere boeken… De raamvertelling is getiteld ‘Free Women’ en hier verhaalt de schrijfster/journaliste Anna Wulf, gescheiden en moeder van de vierjarige Janet, dat zij na de publicatie van haar eerste succesvolle roman (over de ganse wereld vertaald), gelijktijdig vier manuscripten volschrijft. The Black, the Red, the Yellow en the Blue Book. Zij woonde eerst samen met haar vriendin Molly Jacobs en dier puberzoon Tommy maar betrok even later een eigen appartement; de band tussen de twee vrouwen bleef evenwel stevig. Beiden hebben banden met de communistische partij, worstelen met het ideeëngoed, zijn vooral sociaal betrokken. Molly was gehuwd met een kapitalist, op dit ogenblik één der rijkste mannen van de Londense zakenwereld – wat voor spanningen zorgt bij haar zoon Tommy die zich tussen twee tegengestelde ideologieën beweegt. Voeg daarbij de strijd om de vrouwenrechten, opgeëist door de twee moeders…
Deze raamvertelling scheidt de vier boeken die we enkele keren fragmentarisch (elk vier maal) te lezen krijgen.

‘The Black Book’ speelt hoofdzakelijk in Zuid-Rhodesië ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, in een klimaat van merendeels RAF-soldaten die allen te maken hebben met de CP. En dat leidt tot gepraat, conflicten, debatten over rassenkwesties. Er zijn de onvermijdelijke liefdesgeschiedenissen en -drama’s. De portretten zijn fascinerend scherp en vaak meedogenloos. En de politiek komt hier tot een genadeloos failliet, vooral wanneer de problematiek van de rassen aan de orde is. ‘The Red Book’: Londen, de sfeer van de Koude Oorlog. De confrontatie binnen de CP van politiek met cultuur. En daarbinnen de achterdocht en de roddel. Ook hier de teloorgang van de CP in het Groot-Brittannië der jaren 50 (en bij uitbreiding in gans West Europa): achterdocht, verraad, de leugens m.b.t. Stalin, de Jodenvervolging in Rusland…

Met ‘The Yellow Book’ schrijft Anna Wulf dan plots een heuse novelle waar zij als hoofdfiguur opteert voor eveneens een schrijfster Ella, die een zoontje van vier jaar heeft, Michael, en een beste vriendin Julia… Zij werkt aan een roman over een jongen die zelfmoord pleegt. In het eerste deel van het Yellow Book heeft zij een relatie met een psychiater. Alle verhoudingen en psychische en sociale motieven worden hier ontrafeld, uitgebeend zelfs. Hoewel de ganse roman erdoor ‘besmet’ is, in ‘The Yellow Book’ staat de vrouw-man relatie wel meest centraal.

Tenslotte is er ‘The Blue Book’, een persoonlijk dagboek van Anna met herinneringen, dromen, emoties, krantenknipsels. In het eerste deel volgen we haar vooral bij haar bezoeken bij haar psychiater die ook later nog sporadisch opdaagt met verwijzingen. In het derde deel hiervan staat een schitterende scène annex dialoog die wedijvert met Albee’s ‘Who’s afraid of Virginia Woolf’, hoe twee personen elkaar neurotisch pijnigen… Lessing kàn schrijven!
De blokken van de ‘gekleurde’ schriften worden telkens van elkaar gescheiden door ‘Free Women’ waarin we iets meer over het opzet te weten komen. Zo ook hoe Anna plots besluit een dikke zwarte lijn onder de vier schriften te trekken. Zij start het ‘Golden Notebook’ dat zij evenwel al vlug afstaat aan haar laatste minnaar, een Amerikaans schrijver die het gebruikt om er een roman in neer te pennen; een roman die inderdaad zal uitgegeven worden.   
Als literair werk is ‘The Golden Notebook’ naar mijn gevoel minder interessant. Wel als document dat de politieke en sociale tijdsgeest weergeeft; en dan vooral – of hoofdzakelijk – in verband met de evolutie van de communistische partij, de moeilijkheden (ook en zeker intern). Het dient gezegd dat Lessing dit hier werkelijk uitbeent. Dan zijn er, verweven doorheen de roman, talloze dromen en semi-hallucinaties van Anna en haar alter-ego Ella; helaas verduidelijken die zelden, dragen ze niet wezenlijk bij tot de inhoud of tot de psychische duiding tenzij ze een link willen vormen naar de opkomende waanzin/ sluimerende schizofrenie van Anna (die tenslotte niet doorbreekt), maar maken ze het verhaal daarom veeleer log. 
Tenslotte: Lessing wenst geen feministe genoemd te worden. Wellicht terecht. Want al is deze roman ook een voortdurende strijd van de twee vrouwen, Anna en Molly, om zich als vrije vrouwen te profileren, ook op seksueel vlak, en zijn er voortdurend conflicten met de mannen, de werkelijke strijd voeren ze met zichzelf. Het is geen gevecht der geslachten maar een innerlijke battle op sociaal, emotioneel, seksueel vlak waarbij ze vaak k.o. liggen. Daarover kan nog gezegd dat bij de uitgave van 1971 Lessing een zeer uitgebreid woord vooraf schreef dat, meer dan de roman zelf, mijn aandacht vasthield.


ALFRED AND EMILY
Met ‘Alfred and Emily’ (2008), het laatste boek dat van haar verscheen, sloot Lessing inderdaad wel hét hoofdstuk ‘leven’ af. Het is een zeer vreemd boek. Deels autobiografisch, deels totaal fictie. Het behelst namelijk twee hoofdstukken. En pas in het tweede maken we kennis met de werkelijke Doris Lessing, of vooral met haar ouders. Haar vader Alfred Taylor werd zwaar gewond in WO1 en liep rond met een (primitief) houten been. Bovendien leed hij vermoedelijk aan wat we nu als PTSS definiëren. Nog niet zo oud kreeg hij diabetes die hem tenslotte fataal werd. Haar moeder Emily McVeagh, verpleegster in dezelfde oorlog, was een vrouw die enerzijds krachtig optrad, anderzijds zwolg in zelfmedelijden. Opmerkelijk was dat zij zeer goed verhalen kon vertellen – een essentieel detail dat we vonden in het andere (eerste) deel van de roman. Net als het feit dat de jonge Doris steeds overspoeld werd door een stroom boeken; zij aarzelt dan ook niet een opsomming te geven van wat zij las, wat haar tekende en zoveel zou gaan betekenen voor haar latere schrijverscarrière. Een ziekelijke echtgenoot, een boerderij die in Rhodesië uit de grond gestampt diende te worden, financiële problemen, en tenslotte ingebeelde ziektes en zelfmedelijden… dat maakte Emily niet bepaald tot een goede liefhebbende moeder. Zij moet bovendien blijkbaar reeds dadelijk een voorkeur gehad hebben voor haar zoon. Gevolg: een levenslange spanning, erger, Doris Lessing zegt dat zij haar moeder haatte. Reeds toen zij zes jaar was liep zij een eerste keer van huis weg…
Inmiddels echter is zij gaan beseffen hoe haar ouders werkelijk waren: de mensen voor de oorlog die hen allebei zo getekend heeft en zo’n diepe wonden geslagen heeft. Haar vader was iemand die leefde voor de natuur, wist te genieten van het buitenleven – wat hij ook nog deed op de boerderij in Rhodesië; en had belangstelling voor de geschiedenis van de mens. Haar moeder bleek vooral een verpleegster, die vrijwel alles opgaf voor de zieken en de armen zoals ook zij deed terwijl hun farm ten gronde ging. Maar de zorg voor haar hulpbehoevende en steeds aftakelende echtgenoot bleek emotioneel te zwaar.
Uit dit nieuwe besef ontstond de roman ‘Alfred and Emily’, of het eerste deel ervan. Lessing fantaseert hier hoe het leven van haar ouders had kunnen verlopen indien ze niet zo ingrijpend te maken hadden gekregen met de oorlog. Zij laat hen hier niet met elkaar huwen. Alfred wordt een echte landbouwer, tegen zijn familie en de traditie in. Emily scheurt zich los van haar vader om verpleegster te worden (wordt zelfs verstoten) en zal, na een huwelijk met een chirurg dat haar eventjes bij de high society inlijft (tegen haar karakter in), zich voor de armen inzetten. Zij sticht scholen en opvanghuizen voor ongehuwd zwangere meisjes. Uiteraard is dit alles gegoten in een complex verhaal waarin talloze gezinnen en mensen hun rol spelen.
Het is geen toeval dat vrijwel alle vrouwen in deze roman sterke, strijdbare mensen zijn. Lessing wordt ook beschouwd als feministe, een betiteling die zij afwees als te nadrukkelijk. Zij treedt hier nog eens naar voren als sociaal bewogen. Fulmineert o.m. tegen de kloosters die ongehuwd zwangere meisjes opvangen en de hypocrisie daar (en van de ganse gemeenschap). Trekt van leer tegen alcoholmisbruik én de oorzaak. Klaagt de armoede aan in stadswijken als het Londense East End, maar ook op het platteland, en meteen de leegloop van de boerderijen. Voedselverspilling, de wapenindustrie… het komt allemaal bod. Lessing was bijna negentig toen zij met deze roman haar carrière afsloot, maar haar scherpte, haar visie en haar klauwen had zij nog niet verloren. Evenmin haar schrijverstalent.
Ik laat haar nog even aan het woord over een facet hoe zij deze roman concipieerde: “Bij het schrijven van het gefantaseerde leven van mijn vader en mijn moeder ben ik niet alleen afgegaan op karaktertrekken die je kunt invullen of uitwerken, maar ook op stembuigingen, zuchten, verlangende blikken, net zulke kleine tekens als bekwame speurders gebruiken.” Een strijdbare maar ook zeer ontroerende Lessing.

Johan de Belie

Een gedachte over “Doris Lessing (1919-2013)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.