In 1958 veroverde het Braziliaanse elftal voor het eerst de wereldtitel, liet president Kubitschek de futuristische nieuwe hoofdstad Brasilia bouwen door Oscar Niemeyer en kende ook de Braziliaanse “Cinema Novo” van Glauber Rocha een groot succes. In datzelfde jaar liep de gitarist Joao Gilberto in Ipanema, net als Copacabana een kuststreek van Rio de Janeiro, de klassiek gevormde componist Antonio Carlos (“Tom”) Jobim en de dichter (en latere diplomaat) Vinicius de Moraes tegen het lijf. Alle drie waren ze afkomstig uit een rijke familie en ze hoefden dus geen muziek te maken om te overleven, nee, ze konden experimenteren en zoeken naar de vorm die hen het meest beviel. Het ritme van Gilberto bleek net datgene te zijn wat de composities van Jobim nog misten en de pikante teksten van de Moraes deden de rest. “Chega de Saudade” van Joao Gilberto wordt algemeen aanvaard als de eerste bossa nova-plaat, alhoewel “Rapaz de bem” en “O Tempo e o vento” van Johnny Alf (Alfredo Jose da Silva, 1929-2010) reeds in 1955 waren verschenen en o.a. Alcide noemt dit de eerste bossa nova-platen…

En zelfs al zou Gilberto met een nieuw geluid uitpakken, dat wil natuurlijk nog niet zeggen dat hij totaal geen voorbeelden had. Met name Baden Powell (1937-2000, wel degelijk genoemd naar de stichter van de scouts) wordt vaak in dat verband genoemd. Diens versie van “Tristeza” (van Haroldo Lobo en L.Niltinho) is b.v. wereldberoemd.
De tegenhanger van Powell is Laurindo Almeida, die al in 1954 met de jazzsaxofonist Bud Shank de elpee “Brazilliance” opnam en op die manier het vaderschap van de bossa nova opeist. En er is ook de blinde jazzpianist Manfredo Fest (1936-1999) die in aanmerking zou komen. Maar als dat het criterium zou zijn, zou men nog verder kunnen teruggaan tot de jaren dertig toen Alfredo da Rocha Viana Filho alias Pixinguinha (1898-1973), een volks artiest, waarvoor de “klassieke” componist Heitor Villa-Lobos veel respect had, ook reeds een saxofoon gebruikte bij zijn opnamen, wat door de Brazilianen als “Amerikaans” werd ervaren.
Zoals het vaak gaat sloeg de nieuwe muziekvorm niet onmiddellijk aan en om hun bezorgde ouders tevreden te stellen, trok het trio er dan maar mee naar de universiteit, omdat dit toch een “respectabel” publiek vormde. En jawel, nadat de studenten het ritme oppikten, begonnen ook de radiostations bossa nova (letterlijk: nieuw ritme) te spelen. Rond 1960 was het reeds het meest populaire genre in Brazilië.
Toen in 1962 de Amerikaanse jazzmuzikanten Charlie Byrd (1925-1999) en Stan Getz (1927-1991) een bossa-elpee opnamen onder de misleidende titel “Jazz Samba” (met daarop o.m. “Desafinado”) volgde de mondiale doorbraak. Ondanks de opkomst van de Beatles werd de rage in 1964 nog even doorgeduwd toen Stan Getz met de zus van Joao, Astrud Gilberto, “The girl from Ipanema” uitbracht (oorspronkelijk: “A Garota de Ipanema” in tegenstelling tot de “carioca’s”, de meisjes van Rio).
Waren de Amerikaanse musici met de beste bedoelingen bezield, dan was dit zeker niet het geval met de Amerikaanse uitgevers, die de Braziliaanse componisten grandioos in de luren legden. Daarom betekende 1964 meteen ook het einde van de rage, zeker toen dat jaar ook de militaire dictatuur van generaal Castelo Branco werd gevestigd.
De bossa nova leefde verder, maar het opgewekte karakter verdween. Het ritme werd nu aangewend om bittere protestnummers te zingen. Dat was zo o.a. met “Construcao” van Chico Buarque (°1944) uit 1971, die toen door de militairen uit het land werd gezet (een ander nummer van hem, “Calice”, werd eveneens verboden), maar ook nog in 1996 met het nummer “Antes que seja tarde” van de pianist Ivan Lins, gezongen door Terence Blanchard. Toen was Jobim reeds twee jaar overleden en de Moraes al veel langer. Alleen Gilberto treedt nog op, maar hij is met de jaren een beetje nukkig geworden en mijdt daarom de publiciteit. Of is het omgekeerd?

Referenties
Ronny De Schepper, Brazilië, land van de bossa nova, De Rode Vaan nr.9 van 1982
Hebe Guimaraes, Een uitzinnige miljoenendans, Snoecks 87
The Story of Bossa Nova is verkrijgbaar in de low budget reeks Hemisphere van EMI (724352433520)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s