De geschiedenis van ’t Kloddeke…

18 den dacca of tkloddekeMorgen zal het precies vijftig jaar geleden dat mijn moeder stopte met werken in het textielbedrijf Dacca in Temse. ’t Kloddeke zoals de fabriek in de volksmond werd genoemd. Dacca (in de Kasteelstraat, waar voorlopig nog het museum van heraldiek is gevestigd, maar niet voor lang meer) was voor de vrouwen van Temse wat de Boelwerf voor de mannen was: iedereen (uit de arbeidersklasse wel te verstaan) heeft er ooit wel eens gewerkt. Dus ook mijn moeder en haar drie zussen. Maar de tijden veranderen. Dat mijn moeder ermee stopte, was al een teken aan de wand, maar ook haar twee jongere zussen zouden er niet lang werken. Mijn tante Mariette had zelfs een heel andere agenda… Uiteindelijk zou enkel de oudste zus, mijn tante Jeanne, heel haar leven op de fabriek slijten.

“Terwijl Europa in oproer was tijdens het revolutionaire jaar 1848, kwamen twee uit Bornem afkomstige jonge snaken op het idee een bedrijf te starten in Temse,” schrijft Guy Van Vliet in de Gazet van Antwerpen. “Dionysius Andries was amper 18, zijn schoonbroer Benoit Brys maar net 22, toen ze hun eigen vlasspinnerij begonnen.” (*)
Dat was op zich geen verrassende keuze: “Vlas kende al vanaf de 16de eeuw een echte opmars, als opvolger van de wolnijverheid”, weet Johan Dambruyne, conservator van het Rijksarchief van Beveren. Hij inventariseerde het bedrijfsarchief en reconstrueerde aan de hand daarvan de geschiedenis. Die werd vorig jaar (op beperkte oplage) in boekvorm uitgegeven. (**)
Op vlak van textiel waren Temse en het Waasland echte pioniers: “Tot dan was er vooral huisnijverheid, voornamelijk door vrouwen en kinderen. Zo bleef het eeuwenlang in Vlaanderen, tot de grote bedrijven en de mechanisatie hun intrede deden. Temse was kleiner dan Sint-Niklaas of Aalst maar het sprong er wel uit als je het aantal inwoners vergelijkt dat in de textielsector werkte. De gemeente kreeg bedrijven met naam en faam, waaronder Dacca, aanvankelijk nog onder de naam Andries, Brys en co.”
Ondanks hun jonge leeftijd toonde het tweetal zich opmerkelijk ondernemend. “De doorbraak kwam er in 1864, toen het bedrijf overschakelde van vlas naar jute. Het was de eerste jutespinnerij op het Europese vasteland. Heel goed bekeken: er waren veel vlasspinnerijen in het Waasland en op deze manier kon het bedrijf zich onderscheiden. Jute werd ingevoerd uit Azië, waar de Britten toen heer en meester waren. De grondstof werd over water naar Temse gehaalden het afgewerkt product werd weer uitgevoerd.”
Het succes zorgde voor groeiende tewerkstelling: “In 1857 waren er al 100 werknemers, een aantal dat later zelfs opliep tot 370 mensen. Niet toevallig veel vrouwen en kinderen, als uitloper van de huisnijverheid.”
Het belang van het bedrijf voor Temse werd extra duidelijk toen Dionysius Andries het tot burgemeester schopte. Hij overleed in 1905 en dat bespaarde hem het dieptepunt uit de geschiedenis van Dacca: “Tijdens de Eerste Wereldoorlog lag het bedrijf stil. De Duitse bezetter ging aan de haal met de machines. Pas in 1927 kwam de grote heropleving, toen werd overgeschakeld van fijne naar ruwe jute. Toen kreeg het bedrijf ook de naam Dacca, naar de stad in India waar de jute vandaan kwam.”
In Temse stond het bedrijf echter vooral bekend onder de bijnaam ‘het Kloddeke’. Klodde is het restafval van vlas en ook dat werd verwerkt in het bedrijf, vandaar de bijnaam.
Terwijl in de hele wereld de economie op apegapen lag na de beurscrash van 1929, floreerde Dacca als nooit te voren. “Er kwamen volautomatische machines, zodat er steeds minder arbeiders nodig waren. Het bedrijf leverde kwaliteit maar had ook lage productiekosten”, motiveert Johan Dambruyne de grote bloei.
“De werkomstandigheden waren echter een teerpunt in deze bedrijven. In 1947 pas werd een veiligheidscomité opgericht als overlegorgaan. Eerste punt op de agenda: de toiletten. Er was geen toiletpapier. Dus gebruikte iedereen wat voorhanden was, met als gevolg dat de toiletten geregeld verstopt zaten.”
Maar ook tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte het arbeidsreglement duidelijk dat er nog heel wat werk aan de winkel was: “Daarin was sprake van een 48-urenweek, verdeeld over zes dagen van 8 uur. Enkel voor kinderen jonger dan 16 was er een rustpauze.”
Men moet weten: in die periode moesten kinderen maar tot hun 14 jaar naar school en daarna gingen ze meestal uit werken.
“Na de Tweede Wereldoorlog kende het bedrijf zijn laatste grote bloei, opnieuw dankzij modernisering. Het werd de zwanezang, door internationale concurrentie. In 1972 werd het bedrijf stilgelegd en in 1979 viel definitief het doek over Dacca.”
Net als Dacca konden ook de andere Ternsese textielbedrijven niet meer op tegen de lagelonenlanden en gingen vanaf de jaren zeventig over de kop. Temse telde zes grote textielbedrijven en die gingen allemaal teloor. Naast Dacca in de Kasteelstraat waren dat Wittock-Van Landeghem in de Gasthuisstraat, Wilford in de Philemon Haumanstraat, Orlay’s Spinnerijen aan Cauwerburg, Wauters in de Paterstraat en Van Der Schueren in de Oeverstraat.
Al die info zat verborgen in het archief van Dacca, dat gelukkig bewaard bleef en aan het Rijksarchief werd geschonken. Johan Dambruyne: “Het archief van Dacca biedt heel wat mogelijkheden. We beschikken b.v. over de loonboeken, zodat de evolutie van het loon in detail kan bekeken worden en de loonsverhouding tussen vrouwen en kinderen. We hebben ook een lijst met arbeidsongevallen, die gedetailleerd werd bijgehouden. Elke werknemer had immers een gezondheidsboekje, compleet met foto. Als Temsenaren zo’n boekje van een familielid terug kunnen vinden, kan ik me indenken dat de sentimentele waarde voor hen heel groot is.”

Referentie
Guy Van Vliet, Dacca pionier in Europa, Gazet van Antwerpen, 26 april 2011

(*) De zonen van Benoit Brys (Jozef en Henri) waren ook de stichters van F.C.Temsica.
(**) Een paar jaar geleden inventariseerde Johan Dambruyne ook het archief van de Boelwerf dat zich in Beveren bevindt; ook deze inventaris werd in boekvorm uitgegeven.

Een gedachte over “De geschiedenis van ’t Kloddeke…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.