Fritz Lang (1890-1976)

Het is vandaag al een halve eeuw geleden dat de Duitse filmregisseur Fritz Lang is overleden.

Fritz Lang werd tijdens de Eerste Wereldoorlog als officier bij het Oostenrijkse leger gevraagd om mee te spelen in een toneelstuk. Dat betekende een hele omwenteling in zijn leven, want het dramatische genre sprak hem zo aan dat hij zich op het schrijven van scenario’s ging toeleggen. En zo kwam hij dan weer in de film terecht. In 1922 draait hij “Dr.Mabuse, der Spieler”, in hetzelfde jaar nog gevolgd door “Der müde Tod”.

METROPOLIS
Na “Die Nibelungen” uit 1924, draaide Fritz Lang in 1926 “Metropolis” met Brigitte Helm (als Maria, die zelfs even naakt danst), Gustav Fröhlich (1902-1987, als Freder), Alfred Abel (Joh Fredersen) en Heinrich George (de opzichter). Metropolis is een stad anno 2026. De stad bestaat uit vier lagen: in de bovenstad woont de leidende klasse. Onder het aardoppervlak staan de gigantische machines die de energie voor de stad leveren. Daaronder wonen de arbeiders die de machines draaiende houden. En nog eens daaronder liggen de oude catacomben. Er is een directe analogie tussen de ruimtelijke structuur en de sociale en functionele structuur van de stad. Hierin lijkt Metropolis op de modernistische stadsontwerpen van bijvoorbeeld Le Corbusier of Ludwig Hilberseimer.
Het verhaal vertelt de bewustwording van Freder ‑ zoon van Joh Fredersen, de leider van de stad ‑ van de enorme ongelijkheid in de stad. De aanleiding voor zijn zoektocht in de ondergrondse stad is zijn kennismaking met Maria, een arbeidersdochter. Om de onrustige benedenstad te kalmeren stuurt Joh Fredersen een valse Maria, een robot gemaakt door Rotwang, naar beneden. De arbeiders zijn een deel van de machinerie die de stad laat leven en omgekeerd wordt een machine mens. (*)
Alhoewel een klassieker, hou ik toch niet zo erg van de film omdat er duidelijk anti-semitische elementen in zitten. Zo is de grote schurk overduidelijk een jood (al blijkt de Davidster die ik op de deur meende te zien uiteindelijk een duivels Pentagram te zijn). Daarnaast komen er nog een aantal zaken in die het nazistische regime toch welgevallig had moeten zijn: de arbeiders moeten solidair zijn met hun patroon; Maria predikt vrede en een verlosser die zal komen; de “slechte” Maria daarentegen predikt revolutie en als de arbeiders hierop ingaan en de machines vernietigen, loopt hun stad onder water (wat is hier eigenlijk het verband?) en doden ze bijna hun kinderen. Dat alles had de heer Hitler ook wel gemerkt. Die vond de film zo goed dat hij Lang vroeg om directeur te worden van de Duitse filmindustrie. Maar Hitler vergiste zich. De film gaf niet de ideeën weer van Lang, maar van diens minnares Thea von Harbou, die het scenario had geschreven. Lang hield zelfs niet van de film en ook niet van Hitler. Hij week dan ook bijna onmiddellijk uit naar Hollywood, waar hij huwde met Lilli Latté (1902-1984), de weduwe van Dr.Latté, die het Tobis Klangfilm-procédé op punt hielp stellen.
Nadien volgt o.a. “Frau im Mond”. Het bekende verlangen van de mens om naar de maan te vliegen, wordt hier zo realistisch gestalte gegeven dat de nazi’s de film later uit circulatie namen, omdat ze vonden dat de raket die Lang liet ontwerpen te zeer leek op hun V1- en V2-project. In deze film is Lang overigens ook de uitvinder van de “countdown”, wat later effectief door de wetenschappers werd overgenomen.

M – EINE STADT SUCHT EINEN MÖRDER
“M – Eine Stadt sucht einen Mörder” van Fritz Lang, uit 1931, was gebaseerd op het ware verhaal van Fritz Haarmann, een seriemoordenaar die in 1924 werd aangehouden nadat hij 24 jongens had doodgebeten en hun lijken in stukken gesneden. Hij stond ook model voor het personage van Franz Biberkopf in “Berliner Alexanderplatz” van Alfred Döblin. In 1995 werd het verhaal voor het eerst zonder omwegen verfilmd als “Der Totmacher” door Romuald Karmakar met George Grosz in de titelrol. In de versie van Lang werd de hoofdrol vertolkt door Peter Lorre, een gewezen lid van het Berliner Ensemble. Hij speelt de schijnbaar normale en ongevaarlijke man die volledig in de massa van de metropool Düsseldorf opgaat, maar die door zijn instincten tot misdaden gedreven wordt. De Duitse criticus Herbert Ihering typeerde Lorres stijl naar aanleiding van “M” treffend als “kwade onschuld, helse vriendelijkheid en cynische zachtaardigheid“. Op het moment dat hij een kind in het vizier krijgt, dan beginnen zijn ogen uit zijn kassen te puilen en loopt het kwijl hem uit de mond. Zijn gedrongen gestalte, verborgen onder een lange, donkere jas, wordt plotseling weerzinwekkend obsceen. Als hij zijn slachtoffers met zachte stem aanspreekt is hij echter onweerstaanbaar aardig.
De film munt uit door zijn prachtige mise‑en‑scène waarbij de rekwisieten zoals een bal en een ballon een duidelijke functie en betekenis hebben. Ze versterken beide de dramatische kracht van de scène. Op het einde van deze scène zien we een bal die naar beneden rolt en een ballon die eventjes klem zit tussen de electriciteitsdraden. Deze rekwisieten zeggen ons voldoende: het kind is verdwenen en vermoord. De moord zelf wordt dus niet in beeld gebracht. Dit versterkt het dramatische karakter van de film. De politie begint systematisch de onderwereld uit te kammen. Dat stoort de belangrijkste misdadigers en zij mobiliseren op hun beurt alle bedelaars en dieven van de stad om elk kind te bewaken.
Toevallig herkent een blinde bedelaar een fluitdeuntje dat hij net voor het vorige slachtoffer viel, gehoord had. Hij waarschuwt zijn collega’s, die de geviseerde moordenaar een M op de rug kalken en achtervolgen. Hij valt in handen van de onderwereld die hem ter dood veroordeelt. De politie kan nog net zijn executie verhinderen. Hij zal zich nu voor de officiële rechtbank moeten verdedigen. Dat komt echter niet in beeld. De film eindigt met één van de wanhopige moeders die uitroept: “Dit brengt onze kinderen niet terug!”
In deze film wordt veel met geluid gewerkt of beter gezegd: met stilte. Er zijn namelijk passages die helemaal zonder klank zijn (dus niet enkel het gesproken woord, maar ook achtergrondgeluiden). Bij een recente restauratie werden die behouden, maar additionele filmmuziek had hier toch geen kwaad gekund, vind ik. “M” was Langs eerste klankfilm. Het deuntje, afkomstig uit de Peer Gynt suite van Grieg, wordt door de moordenaar gefloten telkens hij een onweerstaanbare drang krijgt om een kind te vermoorden. De klank (het fluitdeuntje) verraadt de moordenaar. Het is tegelijk een leidmotief, een psychologische spitsvondigheid en een dramatisch element. Een voorbeeld: de moordenaar staat voor een uitstalraam waar de schaduwen van de messen een onheilspellende indruk maken. Hij krijgt het meisje in het oog. Als zij naar haar moeder loopt, stopt hij met fluiten. Belangrijk: hij fluit uit de toon en dat geeft subjectief zijn onevenwichtigheid aan.
In de scène waarin Elsie Beckmann wordt vermoord versterkt het geroep van de moeder het dramatisch effect. De klank van haar stem wordt vervormd tot een echo. In dezelfde scène wordt voor het eerst gebruik gemaakt van klank buiten beeld. We zien de schaduw van Peter Lorre op het aanplakbiljet die 10.000 DMark belooft voor wie de massamoordenaar kan vinden. Tegelijkertijd horen we zijn stem die zegt: “Du hast aber einen schönen Ball. Wie heisst du denn?“. Het kind zegt Elsie Beckmann, en ook haar zien we niet in beeld. Uit deze scène blijkt ook het vakmanschap van Fritz Lang.
Ten derde vinden we een belangrijke vernieuwing uit het begin van de klankfilmtijd terug nl. de synthetische sequentie. Daarin worden de feiten niet meer gewoon na elkaar verteld, maar in een samengebalde vorm in hoofdlijnen geschetst. Dit betekent natuurlijk een versneld verlopen van de tijd. Grote levensperioden kunnen zo in vrij korte tijd samengevat worden. Als voorbeeld kunnen we het politieonderzoek uit “M” noemen. In een bepaalde scène wordt de minister ongerust over het toenemende geweld en de berichtgeving omtrent de politieonderzoeken. Hij belt hiervoor met de commissaris. Hij wil resultaten zien. De commissaris vertelt hoe het onderzoek verloopt. In schermtijd verloopt deze sequentie vijf minuten maar in reële tijd duurt het verhaal over het onderzoek verscheidene dagen, op verschillende plaatsen.
Kwatongen beweren dat Lang zo geïnteresseerd was in moord omdat hij er zelf één begaan had, namelijk op zijn eerste vrouw. Zijn minnares von Harbou en hijzelf zweren wel dat het zelfmoord was, maar sommigen denken dat op zijn minst Lang een beetje “geholpen” heeft bij de zogenaamde zelfmoord.
Wat de film zo opmerkelijk maakt, is de tegenstelling tussen het realisme waarmee de stad en de opsporingsmethodes van de politie beschreven worden en de chaos die de mensen en hun handelen kenmerkt. Gangsters en politiemannen gedragen zich op dezelfde manier. “M” bevestigt de moraal van “Der Blaue Engel”: in het kielzog van onderdrukking kunnen sommige mensen tot verschrikkelijke uitbarstingen van sadisme komen. “M” bouwt op de jaren ’20. Verwarring en angst voor de toekomst in Duitsland was de perfecte voedingsbodem voor het werk van Fritz Lang. Lang geraakte onder invloed van de ‘Neue Sachlichkeit’ en kwam erachter dat realisme veel sterker dan fantasie, angst kon opwekken. Beelden van aanplakbiljetten en krantenartikels versterken dat gevoel van realiteit. De oorspronkelijke titel “Moordenaars onder ons” zette de NSDAP aan om een paar spionnen in Langs studio binnen te loodsen. De Nazi’s dachten dat de titel op hen sloeg.

DAS TESTAMENT DER DR.MABUSE
Het omgekeerde was echter waar: bij de bekende acteurs die enthousiast met het regime meeheulden, zoals Emil Jannings b.v., was ook de vrouw van Fritz Lang, Thea Von Harbou. Als mede‑scenarist was van vele van zijn films maar ook aanhangster van de Nazi’s, bleef ze in Duitsland achter als Lang wegtrok. Over de houding van Fritz Lang ten opzichte van de nazi’s heeft lange tijd een controverse bestaan. Lang heeft zich in Amerika als een anti‑fascist met terugwerkende kracht gedragen, maar hij heeft in 1933 wel lang geaarzeld of hij niet dezelfde keuze zou maken als zijn vrouw. In het boek “Thea von Harbou und der deutsche Film bis” van Reinhold Keiner (1984, 306 pag.) schrijft de auteur dat Lang lid was van de nationaalsocialistische bond van filmregisseurs. Volgens Conrad von Molo, de editor van “Das Testament der Dr.Mabuse”, werd Lang heen en weer geslingerd tussen Hitler en vluchten. De keuze voor het laatste lijkt eerder ingegeven door persoonlijke motieven (zijn vrouw scheidde van hem in 1933 en zijn vriend Pommer zat al in Frankrijk), dan door politieke.
Later zou Lang dus toch naar Hollywood uitwijken, vooral na het verbod van Goebbels op de distributie van “Das Testament der Dr.Mabuse” (1933). In 1960 keerde hij terug naar Europa en draaide daar nog ‘Die Tausend Augen des Dr. Mabuse’, wat zijn laatste film zou worden. De titelrol werd toen vertolkt door ene Wolfgang Preiss. In de oude ‘Mabuse’‑films van Fritz Lang speelde Rudolph Klein‑Rogge de hoofdrol.
Hieronder wat uitleg over het Dr.Mabuse‑personage. Laten we beginnen met “Dr.Mabuse, Der Spieler” (1922). De psychoanalyticus Dr.Mabuse is in werkelijkheid een crimineel genie. Als meester in vermommingen en hypnose runt Mabuse een enorm crimineel imperium, manipuleert hij de aandelenmarkten en vervalst hij geld. Hij wordt gezocht door alle politiekorpsen op het continent. In de Folies Bergères beïnvloedt Mabuse de geest van een zwakzinnige playboy, die daardoor zijn hele fortuin vergokt. Maar officier van justitie Wenk is vastbesloten Mabuse te stoppen.
“Dr.Mabuse” is een van de grote epische films van de Duitse stomme film. De invloed ervan is enorm, met name in de reeks mindere vervolgfilms die in de jaren zestig volgden. Mabuse is in feite de kiem waaruit de superschurken van James Bond voortkwamen; je kunt de berekenende criminele genie van Mabuse zelfs terugzien in schurken als Spectre.
De geschiedenis van Fritz Langs “Das Testament des Dr.Mabuse” (1933) is een bewogen en interessante. De film werd verboden door de nazi-propagandaminister Josef Goebbels. Het was de laatste film die werd gemaakt in de joodse Nero Studios voordat deze onder nazidruk gedwongen werden te sluiten. Uiteindelijk leidde het ertoe dat regisseur Fritz Lang het land ontvluchtte. Of de film nu wel of niet opzettelijk een aanval was op Hitlers schrikbewind, het is alleszins niet moeilijk te begrijpen waarom de nazi-partij niet enthousiast was over de film die met zijn krachtige beelden van misdaad, anarchie en terreur tot op de dag van vandaag nog steeds indrukwekkend is.
“The Testament of Dr.Mabuse” is een vervolg op Langs tweedelige stomme film “Dr.Mabuse, der Spieler” uit 1922. Dr.Baum (Oscar Beregi), directeur van de psychiatrische inrichting, geeft in een college aan studenten alle informatie die je moet weten over de vorige film, een van de beroemdste casestudies over waanzin. Dr.Mabuse (Rudolph Klein-Rogge) was een arts die een dubbelleven leidde als crimineel meesterbrein met hypnosekrachten en een genie wiens misdaden hem uiteindelijk tot waanzin dreven. Tien jaar lang opgesloten in een psychiatrische inrichting in een catatonische toestand, begint Mabuse pagina’s vol te schrijven met nauwelijks leesbare aantekeningen. Door een of andere bovennatuurlijke kracht stuurt Mabuse vanuit zijn cel een uitgebreid netwerk van criminele operaties aan, waarbij de aantekeningen gedetailleerde instructies bevatten over hoe de misdaden moeten worden uitgevoerd. Rechercheur Hofmeister (Karl Meixner) doet een belangrijke en ongelooflijke ontdekking, maar voordat hij het bericht aan inspecteur Lohmann (Otto Wernicke) kan doorgeven, wordt hij gek van de gruwel over wat hij heeft ontdekt.
Langs film, net als de voorganger “Dr. Mabuse, the Gambler” en “M”, wordt gezien als een krachtige en profetische waarschuwing voor hoe Adolf Hitler uiteindelijk een natie zou beheersen door middel van een schrikbewind dat zowel abstract als zeer reëel is. Of dit nu de bedoeling was of niet, beide films speelden zeker in op de heersende stemming en gaven, ondanks alle bovennatuurlijke elementen en andere genre-kenmerken, een zeer realistische en krachtige weergave van de tijd waarin men leefde. De film werkt minder goed in de traditionele misdaadverhalen. Er wordt weinig spanning opgebouwd voor de kijker gedurende de twee uur durende speelduur en het hoofdpersonage is gedurende een groot deel van de film sprakeloos of afwezig. Er zijn echter wel een aantal fantastische scènes elders, van de sublieme opening waarin de gevangen Hofmeister wordt achtervolgd op een dreunend ritme van industrieel lawaai tot de spannende achtervolgingen en snelle camerabewegingen van de finale. Tussendoor zijn Mabuse’s spookverschijningen briljant vormgegeven met huiveringwekkende resultaten, maar de film als geheel is nooit zo coherent als “M” of “Metropolis”. Maar juist vanwege die spannende momenten is “The Testament of Dr.Mabuse” een boeiende kijkervaring.

THE MINISTRY OF FEAR
In 1936 draaide Fritz Lang “Fury”, gevolgd door “Man hunt” (1938). Hierin is de hoofdvertolkster eigenlijk een prostituée, maar dat mocht omwille van de Hays Code niet worden getoond of zelfs niet gesuggereerd. Daarom moest Lang een naaimachine in haar kamer installeren, zodat het erop leek dat ze met naaien aan de kost kwam. Zou men in het Amerikaans ook die woordspeling kunnen maken? Nog tijdens de oorlog (de film wordt uitgebracht in oktober 1944) draait Fritz Lang een film, waarin hij de nazi’s aanklaagt: “The ministry of fear”, bij ons uitgebracht als “Spionnen aan de Theems”. Stephen Neale (Ray Milland) is net ontslagen uit een psychiatrische inrichting tijdens de Tweede Wereldoorlog in Engeland, wanneer hij per ongeluk een dodelijk nazi-spionagecomplot ontdekt en probeert te stoppen. 
“Met een interessant verhaal van Graham Greene en een goede, sfeervolle setting is Ministry of Fear een goede film noir die de meeste liefhebbers van het genre de moeite waard zullen vinden,” zo schrijft ene Snow Leopard op de Internet Movie Database en ik ben geneigd hem bij te treden, ook als hij vervolgt met: “Ray Milland is erg goed als een man die worstelt met een recent persoonlijk drama en die vervolgens ook nog eens een reeks mysterieuze en gevaarlijke gebeurtenissen moet zien te ontrafelen waarin hij plotseling verwikkeld raakt. Er zijn veel personages en het verhaal wordt soms wat ingewikkeld, waarbij de setting van de Tweede Wereldoorlog wordt gebruikt en er een aantal eigenzinnige elementen worden geïntroduceerd die over het algemeen goed overkomen. Er zijn ook een paar goede verrassingen en je moet grotendeels, net als Millands personage, raden wat er vervolgens gaat gebeuren. Zoals bij de meeste films in dit genre moet je af en toe je ongeloof opzij zetten, maar dat doet niet echt af aan de sfeer en spanning. Als je van film noir en/of thrillers houdt, moet je deze zeker eens proberen. Het is niet een van de beste films in zijn genre, maar het tempo ligt hoog en het werkt prima, in ieder geval als luchtig entertainment.”

Ronny De Schepper

Belangrijke nota:
Sommige delen, bijvoorbeeld een groot stuk over “M” van Fritz Lang en uiteraard ook dat over “Dr.Mabuse”, dat zelfs origineel in het Engels was, zijn eigenlijk niet van mij, maar ik ben weer nalatig geweest in het noteren van mijn bronnen. Dat heeft ook te maken met het feit dat je op het internet soms over deze gegevens struikelt, zonder dat men er eigenlijk naar op zoek was. Zo ben ik aan die Mabuse-informatie gekomen, toen ik op zoek ging naar een verklaring voor de bijnaam van Bernard Sainz, de dopingleverancier van Frank Vandenbroucke!

(*) De vormgeving werd prachtig overgenomen in de videoclip van Queen voor “Radio Ga-Ga”.

(Zeer) selectieve bibliografie
Jeroen Brouwers, Adolf & Eva & de Dood, Amsterdam/Antwerpen, De Arbeiderspers, 1995, blz.51-52.
Patrick McGilligan, Fritz Lang, the nature of the beast, New York, St.Martin’s Press, 1997.