Het is vandaag 45 jaar geleden dat de Duitse filmregisseur Fritz Lang is overleden.

Fritz Lang werd tijdens de Eerste Wereldoorlog als officier bij het Oostenrijkse leger gevraagd om mee te spelen in een toneelstuk. Dat betekende een hele omwenteling in zijn leven, want het dramatische genre sprak hem zo aan dat hij zich op het schrijven van scenario’s ging toeleggen. En zo kwam hij dan weer in de film terecht. In 1922 draait hij “Dr.Mabuse, der Spieler”, in hetzelfde jaar nog gevolgd door “Der müde Tod”.

METROPOLIS
Na “Die Nibelungen” uit 1924, draaide Fritz Lang in 1926 “Metropolis” met Brigitte Helm (als Maria, die zelfs even naakt danst), Gustav Fröhlich (1902-1987, als Freder), Alfred Abel (Joh Fredersen) en Heinrich George (de opzichter). Metropolis is een stad anno 2026. De stad bestaat uit vier lagen: in de bovenstad woont de leidende klasse. Onder het aardoppervlak staan de gigantische machines die de energie voor de stad leveren. Daaronder wonen de arbeiders die de machines draaiende houden. En nog eens daaronder liggen de oude catacomben. Er is een directe analogie tussen de ruimtelijke structuur en de sociale en functionele structuur van de stad. Hierin lijkt Metropolis op de modernistische stadsontwerpen van bijvoorbeeld Le Corbusier of Ludwig Hilberseimer.
Het verhaal vertelt de bewustwording van Freder ‑ zoon van Joh Fredersen, de leider van de stad ‑ van de enorme ongelijkheid in de stad. De aanleiding voor zijn zoektocht in de ondergrondse stad is zijn kennismaking met Maria, een arbeidersdochter. Om de onrustige benedenstad te kalmeren stuurt Joh Fredersen een valse Maria, een robot gemaakt door Rotwang, naar beneden. De arbeiders zijn een deel van de machinerie die de stad laat leven en omgekeerd wordt een machine mens. (*)
Alhoewel een klassieker, hou ik toch niet zo erg van de film omdat er duidelijk anti-semitische elementen in zitten. Zo is de grote schurk overduidelijk een jood (al blijkt de Davidster die ik op de deur meende te zien uiteindelijk een duivels Pentagram te zijn). Daarnaast komen er nog een aantal zaken in die het nazistische regime toch welgevallig had moeten zijn: de arbeiders moeten solidair zijn met hun patroon; Maria predikt vrede en een verlosser die zal komen; de “slechte” Maria daarentegen predikt revolutie en als de arbeiders hierop ingaan en de machines vernietigen, loopt hun stad onder water (wat is hier eigenlijk het verband?) en doden ze bijna hun kinderen. Dat alles had de heer Hitler ook wel gemerkt. Die vond de film zo goed dat hij Lang vroeg om directeur te worden van de Duitse filmindustrie. Maar Hitler vergiste zich. De film gaf niet de ideeën weer van Lang, maar van diens minnares Thea von Harbou, die het scenario had geschreven. Lang hield zelfs niet van de film en ook niet van Hitler. Hij week dan ook bijna onmiddellijk uit naar Hollywood, waar hij huwde met Lilli Latté (1902-1984), de weduwe van Dr.Latté, die het Tobis Klangfilm-procédé op punt hielp stellen.
Nadien volgt o.a. “Frau im Mond”. Het bekende verlangen van de mens om naar de maan te vliegen, wordt hier zo realistisch gestalte gegeven dat de nazi’s de film later uit circulatie namen, omdat ze vonden dat de raket die Lang liet ontwerpen te zeer leek op hun V1- en V2-project. In deze film is Lang overigens ook de uitvinder van de “countdown”, wat later effectief door de wetenschappers werd overgenomen.

M – EINE STADT SUCHT EINEN MÖRDER
“M – Eine Stadt sucht einen Mörder” van Fritz Lang, uit 1931, was gebaseerd op het ware verhaal van Fritz Haarmann, een seriemoordenaar die in 1924 werd aangehouden nadat hij 24 jongens had doodgebeten en hun lijken in stukken gesneden. Hij stond ook model voor het personage van Franz Biberkopf in “Berliner Alexanderplatz” van Alfred Döblin. In 1995 werd het verhaal voor het eerst zonder omwegen verfilmd als “Der Totmacher” door Romuald Karmakar met George Grosz in de titelrol. In de versie van Lang werd de hoofdrol vertolkt door Peter Lorre, een gewezen lid van het Berliner Ensemble. Hij speelt de schijnbaar normale en ongevaarlijke man die volledig in de massa van de metropool Düsseldorf opgaat, maar die door zijn instincten tot misdaden gedreven wordt. De Duitse criticus Herbert Ihering typeerde Lorres stijl naar aanleiding van “M” treffend als “kwade onschuld, helse vriendelijkheid en cynische zachtaardigheid“. Op het moment dat hij een kind in het vizier krijgt, dan beginnen zijn ogen uit zijn kassen te puilen en loopt het kwijl hem uit de mond. Zijn gedrongen gestalte, verborgen onder een lange, donkere jas, wordt plotseling weerzinwekkend obsceen. Als hij zijn slachtoffers met zachte stem aanspreekt is hij echter onweerstaanbaar aardig.
De film munt uit door zijn prachtige mise‑en‑scène waarbij de rekwisieten zoals een bal en een ballon een duidelijke functie en betekenis hebben. Ze versterken beide de dramatische kracht van de scène. Op het einde van deze scène zien we een bal die naar beneden rolt en een ballon die eventjes klem zit tussen de electriciteitsdraden. Deze rekwisieten zeggen ons voldoende: het kind is verdwenen en vermoord. De moord zelf wordt dus niet in beeld gebracht. Dit versterkt het dramatische karakter van de film. De politie begint systematisch de onderwereld uit te kammen. Dat stoort de belangrijkste misdadigers en zij mobiliseren op hun beurt alle bedelaars en dieven van de stad om elk kind te bewaken.
Toevallig herkent een blinde bedelaar een fluitdeuntje dat hij net voor het vorige slachtoffer viel, gehoord had. Hij waarschuwt zijn collega’s, die de geviseerde moordenaar een M op de rug kalken en achtervolgen. Hij valt in handen van de onderwereld die hem ter dood veroordeelt. De politie kan nog net zijn executie verhinderen. Hij zal zich nu voor de officiële rechtbank moeten verdedigen. Dat komt echter niet in beeld. De film eindigt met één van de wanhopige moeders die uitroept: “Dit brengt onze kinderen niet terug!”
In deze film wordt veel met geluid gewerkt of beter gezegd: met stilte. Er zijn namelijk passages die helemaal zonder klank zijn (dus niet enkel het gesproken woord, maar ook achtergrondgeluiden). Bij een recente restauratie werden die behouden, maar additionele filmmuziek had hier toch geen kwaad gekund, vind ik. “M” was Langs eerste klankfilm. Het deuntje, afkomstig uit de Peer Gynt suite van Grieg, wordt door de moordenaar gefloten telkens hij een onweerstaanbare drang krijgt om een kind te vermoorden. De klank (het fluitdeuntje) verraadt de moordenaar. Het is tegelijk een leidmotief, een psychologische spitsvondigheid en een dramatisch element. Een voorbeeld: de moordenaar staat voor een uitstalraam waar de schaduwen van de messen een onheilspellende indruk maken. Hij krijgt het meisje in het oog. Als zij naar haar moeder loopt, stopt hij met fluiten. Belangrijk: hij fluit uit de toon en dat geeft subjectief zijn onevenwichtigheid aan.
In de scène waarin Elsie Beckmann wordt vermoord versterkt het geroep van de moeder het dramatisch effect. De klank van haar stem wordt vervormd tot een echo. In dezelfde scène wordt voor het eerst gebruik gemaakt van klank buiten beeld. We zien de schaduw van Peter Lorre op het aanplakbiljet die 10.000 DMark belooft voor wie de massamoordenaar kan vinden. Tegelijkertijd horen we zijn stem die zegt: “Du hast aber einen schönen Ball. Wie heisst du denn?“. Het kind zegt Elsie Beckmann, en ook haar zien we niet in beeld. Uit deze scène blijkt ook het vakmanschap van Fritz Lang.
Ten derde vinden we een belangrijke vernieuwing uit het begin van de klankfilmtijd terug nl. de synthetische sequentie. Daarin worden de feiten niet meer gewoon na elkaar verteld, maar in een samengebalde vorm in hoofdlijnen geschetst. Dit betekent natuurlijk een versneld verlopen van de tijd. Grote levensperioden kunnen zo in vrij korte tijd samengevat worden. Als voorbeeld kunnen we het politieonderzoek uit “M” noemen. In een bepaalde scène wordt de minister ongerust over het toenemende geweld en de berichtgeving omtrent de politieonderzoeken. Hij belt hiervoor met de commissaris. Hij wil resultaten zien. De commissaris vertelt hoe het onderzoek verloopt. In schermtijd verloopt deze sequentie vijf minuten maar in reële tijd duurt het verhaal over het onderzoek verscheidene dagen, op verschillende plaatsen.
Kwatongen beweren dat Lang zo geïnteresseerd was in moord omdat hij er zelf één begaan had, namelijk op zijn eerste vrouw. Zijn minnares von Harbou en hijzelf zweren wel dat het zelfmoord was, maar sommigen denken dat op zijn minst Lang een beetje “geholpen” heeft bij de zogenaamde zelfmoord.
Wat de film zo opmerkelijk maakt, is de tegenstelling tussen het realisme waarmee de stad en de opsporingsmethodes van de politie beschreven worden en de chaos die de mensen en hun handelen kenmerkt. Gangsters en politiemannen gedragen zich op dezelfde manier. “M” bevestigt de moraal van “Der Blaue Engel”: in het kielzog van onderdrukking kunnen sommige mensen tot verschrikkelijke uitbarstingen van sadisme komen. “M” bouwt op de jaren ’20. Verwarring en angst voor de toekomst in Duitsland was de perfecte voedingsbodem voor het werk van Fritz Lang. Lang geraakte onder invloed van de ‘Neue Sachlichkeit’ en kwam erachter dat realisme veel sterker dan fantasie, angst kon opwekken. Beelden van aanplakbiljetten en krantenartikels versterken dat gevoel van realiteit. De oorspronkelijke titel “Moordenaars onder ons” zette de NSDAP aan om een paar spionnen in Langs studio binnen te loodsen. De Nazi’s dachten dat de titel op hen sloeg.

DAS TESTAMENT DER DR.MABUSE
Het omgekeerde was echter waar: bij de bekende acteurs die enthousiast met het regime meeheulden, zoals Emil Jannings b.v., was ook de vrouw van Fritz Lang, Thea Von Harbou. Als mede‑scenarist was van vele van zijn films maar ook aanhangster van de Nazi’s, bleef ze in Duitsland achter als Lang wegtrok. Over de houding van Fritz Lang ten opzichte van de nazi’s heeft lange tijd een controverse bestaan. Lang heeft zich in Amerika als een anti‑fascist met terugwerkende kracht gedragen, maar hij heeft in 1933 wel lang geaarzeld of hij niet dezelfde keuze zou maken als zijn vrouw. In het boek “Thea von Harbou und der deutsche Film bis” van Reinhold Keiner (1984, 306 pag.) schrijft de auteur dat Lang lid was van de nationaalsocialistische bond van filmregisseurs. Volgens Conrad von Molo, de editor van “Das Testament der Dr.Mabuse”, werd Lang heen en weer geslingerd tussen Hitler en vluchten. De keuze voor het laatste lijkt eerder ingegeven door persoonlijke motieven (zijn vrouw scheidde van hem in 1933 en zijn vriend Pommer zat al in Frankrijk), dan door politieke.
Later zou Lang dus toch naar Hollywood uitwijken, vooral na het verbod van Goebbels op de distributie van “Das Testament der Dr.Mabuse” (1933). In 1960 keerde hij terug naar Europa en draaide daar nog ‘Die Tausend Augen des Dr. Mabuse’, wat zijn laatste film zou worden. De titelrol werd toen vertolkt door ene Wolfgang Preiss. In de oude ‘Mabuse’‑films van Fritz Lang speelde Rudolph Klein‑Rogge de hoofdrol.
Hieronder wat uitleg over het Dr. Mabuse‑personage. Laten we beginnen met “Dr Mabuse, Der Spieler” (1922). The psychoanalyst Dr Mabuse is really a criminal mastermind. A master of disguise and hypnotism, Mabuse runs a vast criminal empire, manipulating stockmarkets and counterfeiting money, and is wanted by every police agency on the continent. In the Folies Bergères, Mabuse influences the mind of a weak‑willed playboy into gambling away all of his fortune. But District Attorney Wenk is determined to stop Mabuse.
“Dr Mabuse” is one of the great epics of German silent cinema. Its influence is enormous ‑ most obviously in its generation of a series of lesser sequels in the 1960s. Mabuse is really the seed from which the James Bond super‑villains were drawn, indeed one can see Mabuse the calculating criminal genius reflected in such villains like Spectre.
The history of Fritz Lang’s “Das Testament des Dr Mabuse” (1933) is a troubled and interesting one. The film was banned by Nazi Propaganda Minister Josef Goebbels, it was the last film made at the Jewish owned Nero Studios before it was forced to close down under Nazi pressure and it ultimately led to director Fritz Lang fleeing the country. Whether the film was intentionally an attack on Hitler’s reign of fear or not, it’s not difficult to see why the Nazi Party would not be keen on the film with its powerful images of crime, anarchy and terror that are still striking today.
“The Testament of Dr Mabuse” is a sequel to Lang’s 1922 two‑part silent film “Dr Mabuse, der Spieler”. Dr Baum (Oscar Beregi), director of the lunatic asylum, provides all the information you need to know about the previous film in a lecture to students about one of the most famous case‑studies of insanity. Dr Mabuse (Rudolph Klein‑Rogge) was a physician leading a double life as a criminal mastermind with powers of hypnosis and a genius whose crimes eventually drove him over the edge into insanity. Locked in the asylum for 10 years in a catatonic state, Mabuse starts filling pages and pages with barely legible notes. Through some kind of supernatural power Mabuse is directing a vast network of crime operations from his cell, the notes detailing instructions on how the crimes are to be carried out. A police‑detective Hofmeister (Karl Meixner) makes the important and unbelievable discovery, but before he can get the message to Inspector Lohmann (Otto Wernicke), he goes insane from the horror of the knowledge he has uncovered.
Lang’s film, like its prequel “Dr Mabuse, the Gambler” and “M”, have been read as a powerful and prophetic warning of how Adolf Hitler would eventually control a nation through a reign of both abstract and very real terror. Whether this was the intention or not, both films certainly tapped into the prevailing mood and presented, for all the supernatural and genre trappings, a very real and powerful depiction of the times in which they were living. The film works less well in the traditional crime narrative sections of the film. There is little suspense generated for the viewer over the 2‑hour running time and the nominal principal character is mute or in a disembodied state for much of the film. There are however several fantastic set‑pieces elsewhere, from the superb opening of the trapped Hofmeister pursued to a pounding rhythm of industrial noise to the thrilling chase sequences and rapid camera movements of the finale. In between, Mabuse’s ghostly apparitions are brilliantly realised with chilling results, but the whole film never holds together to the same extent as either “M” or “Metropolis”. But just for those thrilling moments, “The Testament of Dr Mabuse” is compelling viewing.

THE MINISTRY OF FEAR
In 1936 draaide Fritz Lang “Fury”, gevolgd door “Man hunt” (1938). Hierin is de hoofdvertolkster eigenlijk een prostituée, maar dat mocht omwille van de Hays Code niet worden getoond of zelfs niet gesuggereerd. Daarom moest Lang een naaimachine in haar kamer installeren, zodat het erop leek dat ze met naaien aan de kost kwam. Zou men in het Amerikaans ook die woordspeling kunnen maken? Nog tijdens de oorlog (de film wordt uitgebracht in oktober 1944) draait Fritz Lang een film, waarin hij de nazi’s aanklaagt: “The ministry of fear”, bij ons uitgebracht als “Spionnen aan de Theems”. Stephen Neale (Ray Milland) has just been released from an asylum (wegens hulp bij de euthanasie van zijn doodzieke vrouw) during World War 2 in England when he stumbles on a deadly Nazi spy plot by accident, and tries to stop it. “With an interesting story by Graham Greene and good atmospheric settings, “Ministry of Fear” is a good film noir that most fans of the genre should find worth watching,” zo schrijft ene Snow Leopard op de Internet Movie Database en ik ben geneigd hem bij te treden, ook als hij vervolgt met: “Ray Milland is very good as a man battling a recent personal tragedy, who must then also try to sort out a series of mysterious and hazardous events in which he has suddenly become involved. There are a lot of characters, and the story gets a bit complicated at times, making use of the W.W.II setting while introducing some quirky elements which generally come across pretty well. There are also a couple of good surprises, and for most of the way you have to guess along with Milland’s character as to what will happen next. As with most such films, you must occasionally suspend disbelief, but that does not really detract from the atmosphere and tension. If you enjoy film noir and/or thrillers, give this one a try. It’s not one of the best of its genre, but it moves quickly and works well, at least as light entertainment.”

Ronny De Schepper

Belangrijke nota:
Sommige delen, bijvoorbeeld een groot stuk over “M” van Fritz Lang en uiteraard ook dat over “Dr.Mabuse”, dat zelfs in het Engels is, zijn eigenlijk niet van mij, maar ik ben weer nalatig geweest in het noteren van mijn bronnen. Dat heeft ook te maken met het feit dat je op het internet soms over deze gegevens struikelt, zonder dat men er eigenlijk naar op zoek was. Zo ben ik aan die Mabuse-informatie gekomen, toen ik op zoek ging naar een verklaring voor de bijnaam van Bernard Sainz, de dopingleverancier van Frank Vandenbroucke!

(*) De vormgeving werd prachtig overgenomen in de videoclip van Queen voor “Radio Ga-Ga”.

(Zeer) selectieve bibliografie
Jeroen Brouwers, Adolf & Eva & de Dood, Amsterdam/Antwerpen, De Arbeiderspers, 1995, blz.51-52.
Patrick McGilligan, Fritz Lang, the nature of the beast, New York, St.Martin’s Press, 1997.

7 gedachtes over “Fritz Lang (1890-1976)

    1. Bon, misschien heb ik me vergist (ik heb de film niet bij de hand om het na te kijken en het moet zeker dertig jaar geleden zijn dat ik hem heb gezien), maar om de onbevooroordeelde lezer die deze opmerking onder ogen krijgt, de juiste betekenis ervan mee te geven, wil ik er nog eens expliciet op wijzen dat het slaat op mijn openingszin: “Alhoewel een klassieker, hou ik toch niet zo erg van de film omdat er duidelijk anti-semitische elementen in zitten.”
      “Mijn antisemitisch getint betoog” slaat dus op het feit dat volgens mij de film “Metropolis” een antisemitische ondertoon heeft en niét op het feit dat IK een antisemitisch getint betoog zou houden.
      Wie is er hier eigenlijk slordig wat formuleren betreft?

      Like

  1. Hallo Ronny,

    Ik zie die antisemitische elementen niet zo. Het is één grote aanklacht tegen de tot machine verworden mens! Zoiets dergelijks zie je ook bij Charly Chaplins Modern Times. En recent The Matrix.

    Daarbij komt dat er wel degelijk een pentagram staat op de deur en dat is toch iets anders dan de Davidster. Dus ik begrijp niet hoe je daar nu bij komt. Ik heb overigens een foto van de deur, mocht je bewijs willen.

    Groet Tess

    Like

    1. Als je inderdaad een afbeelding hebt van die deur geloof ik je op je woord en ik zal dat onderdeel dus zeker veranderen. Ik denk echter niet dat ik voor de rest mijn betoog ga aanpassen. Tenslotte is het een blog en niet Wikipedia. Het is m.a.w. MIJN mening, je kan daarmee akkoord gaan of niet, maar ik heb niet de pretentie de Enige Echte Waarheid te verkondigen. Maar foutieve informatie (b.v. dus over die deur) mag inderdaad niet. Ter vergoelijking kan ik enkel maar zeggen dat ik de film één keer heb gezien en dat zoiets dan vlug voorbijgaat (en je krijgt ook geen kans om het nog eens te checken). Maar ik ken natuurlijk wel het verschil tussen een pentagram en een davidster.

      Like

    1. Je kan in reacties inderdaad geen fotootje afdrukken. Vooraleer men hier weer vanalles gaat achter zoeken: dat is gewoon een regeling van WordPress, dat heeft niets met mij te maken. Om dat te bewijzen heb ik het fotootje op je blog zelfs overgenomen. Ik heb er geen enkele moeite mee om mijn vergissing toe te geven. Maar, zoals gezegd, het verandert niets aan mijn interpretatie. De redenen hiervoor staan in het lang en het breed in mijn stuk. U denkt er dus blijkbaar anders over. Ik respecteer uw mening. Kunnen we daarmee deze discussie dan afsluiten a.u.b.?

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.