Het is vandaag al 95 jaar geleden dat de Nederlandse schrijver Louis Couperus is overleden.

Louis Couperus werd geboren te Den Haag op 10 juni 1863 als jongste van elf kinderen. Zijn ouders woonden op de Mauritskade. Zijn vader was mr. John Ricus Couperus, gepensioneerd raadsheer in het toenmalige Nederlands-Indië, zijn moeder Jonkvrouwe Catharina Geertruida Reynst. In 1872 vertrok Louis met zijn ouders naar Batavia, Nederlands-Indië, waar zij woonden in Buitenzorg. In 1878 keerden zij naar Den Haag terug, deze keer aan wat nu het Nassauplein wordt genoemd. In 1884 verhuisden zijn ouders naar Surinamestraat 20, waar hij in debuteerde met de dichtbundels Een lent van vaerzen en Orchideeën. Willem Kloos schreef een zeer negatieve recensie waarin hij Couperus aanried zijn heil elders te zoeken dan in de dichtkunst.
Couperus was die goede raad indachtig en in 1888 verscheen zijn roman Eline Vere als feuilleton in het dagblad Het Vaderland. Dit was direct een groot succes. Na een verblijf in Parijs trouwde hij in 1891 met zijn nicht Elisabeth Baud. Haar grootmoeder en de vader van Couperus waren broer en zus, maar heel veel schrik voor inteelt moest men niet hebben, want Louis was eigenlijk homoseksueel. Natuurlijk moest dit “huwelijk” dit verdoezelen, maar anderzijds deed Couperus toch opvallend nichterig in zijn openbaar optreden. Wellicht was er zelfs meer aan de hand, want hij vereenzelvigde zich ook altijd met zijn vrouwelijke personages. In navolging van Flaubert had hij kunnen zeggen “Eline Vere, c’est moi”…
Kort na zijn huwelijk begon het echtpaar Couperus reizen te maken, die hen naar talrijke landen voerden: Italië, Frankrijk, Duitsland en Engeland, Nederlands-Indië, Spanje en Japan. In Engeland kwam hij onder de aandacht van Oscar Wilde, die zeer te spreken was over Footsteps of Fate, de Engelse vertaling van de roman Noodlot, de opvolger van Eline Vere. In Frankrijk vestigde Couperus zich enige tijd als schrijver in Nice. De Eerste Wereldoorlog bracht Couperus noodgedwongen door in Nederland. Net als Virginia Woolf, was hij er zich totaal niet van bewust welke tragedie zich daar aan het afspelen was. “Ik lig hier op rozen maar ik verveel mij” vatte volgens Marc Galle (geïnterviewd in Humo) zijn gemoedsgesteldheid samen.
In 1923 vestigde Louis Couperus zich in De Steeg, nabij Rheden, in een door vrienden en bewonderaars aangeboden huis, waar hij op 16 juli 1923 op zestigjarige leeftijd overleed aan longvliesontsteking, bloedvergiftiging, een leveraandoening en zo zijn er wel meerdere doodsoorzaken opgegeven. Toen Marc Galle zijn weduwe ging opzoeken en haar vroeg wat er nu écht aan de hand was, zou ze langoureus naar buiten hebben gekeken, terwijl haar nicht in haar plaats antwoordde: “Gevoelige zielen denken nu eenmaal veel aan zelfvernietiging…”
Kort daarvoor – op 4 juni – was Couperus benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Hij werd onder enorme belangstelling gecremeerd in het Crematorium Velsen te Driehuis. Toch begon zijn faam haast onmiddellijk te tanen (een minister die op de crematie aanwezig was geweest, lag meteen onder vuur) en dreigde hij in de vergetelheid te geraken. Dichters van een jongere lichting als die van Kloos (mensen als Menno Ter Braak, Edgar du Perron of Hendrik Marsman) noemden hem weliswaar de Dostojevski van zijn tijd, maar zij vormden uiteraard een minderheid. Ook Den Haag drukte zijn zoon niet aan de borst. Volgens Marc Galle werd er in 1951 nog fel geruzied in de gemeenteraad of het verzameld werk van Couperus al dan niet zou worden uitgegeven. Volgens mij is het niet aan een gemeenteraad om hierover te beslissen, maar wellicht bedoelt Galle dat er gediscussieerd is over de subsidies die het stadsbestuur hieraan zou besteden.
De redenen waarom Couperus zo’n weerstand opriep zijn volgens Galle terug te vinden in zijn opvatting dat een mens volledig gedetermineerd is door afkomst, milieu en tijd, dat hij m.a.w. geen vrije wil heeft (*), en ook door het causaliteitsbeginsel, d.w.z. dat eens een daad is gesteld, de gevolgen niet meer zijn tegen te houden. Vooral de calvinisten waren daarom erg gekant tegen Couperus, wat eigenaardig is, aangezien zijzelf juist de predestinatie prediken. Bij Couperus komt religie er echter niet aan te pas, het is eerder “een stille kracht”, die de mens permanent boven het hoofd hangt. In zijn latere, “klassieke” romans is er duidelijk een verwantschap met het Fatum dat in de klassieke tragedie de Hybris afstraft (Alexander de Grote die de vrouw van zijn tegenstander begeert; keizer Heliogabalus die zijn zinnen heeft gezet op de Vestaalse Oppermaagd, enz.).
Tot in de tweede helft van de twintigste eeuw televisiebewerkingen van Couperus’ werk onverwacht een populair succes kenden, zoals De kleine zielen (gebaseerd op De boeken der kleine zielen), Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan en De Stille Kracht.
Werner Lyssens reageerde hier op 30 augustus 2010 met: “Couperus is nog altijd een buitenbeentje. Via zijn boeken krijgen we zijn eigen kijk op de klassieke wereld. Ook het voor ons ontoegankelijke Nederlands Indië wordt door zijn ervaringen duidelijker. Neem nu De Stille Kracht, wie heeft daar boeiender over geschreven dan Couperus ? Cineast Paul Verhoeven schrijft een nieuw script voor een geplande nieuwe verfilming van De Stille Kracht. Toekomend jaar in 2011 hoopt hij daarmee te kunnen beginnen. We kijken er al naar uit, want al die geheimzinnigheden aanschouwelijk maken is een moeilijke opgave.”
Helaas is die film van Verhoeven er bij mijn weten nooit gekomen…

Ronny De Schepper

(*) In Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan is er maar één personage dat aan het noodlot ontsnapt: Lot, de zuster van de hoofdfiguur. En ook zij is een vermomming voor de schrijver, die een hekel had aan Den Haag en hunkerde naar het Zuiden.

Geraadpleegde bibliografie
Frédéric Bastet, Louis Couperus, een biografie, Querido, 1987
Piet de Moor, Over grote en kleine zielen, Muziek en Woord, juli 1988
XXX, “Geen bezoek. De tweede dinsdag van de maand weent meneer Couperus”, Humo, 30/12/1976
XXX op Wikipedia

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.