Vandaag is het 145 jaar geleden dat de Nederlandse onderwijzer Johan Hendrik Van Dale, bijgenaamd “den dikke” jawel, is overleden. Overigens hem is destijds een fraai verlucht werkje verschenen van de hand van Dr.P.G.J.van Sterkenburg, algemeen wetenschappelijk directeur van de Stichting Instituut voor Nederlandse Lexicologie te Leiden. Zoals het boekjes over V.D. past, werd het in Sluis aan de pers voorgesteld… want daar vertoefde de man bij leven en welzijn.
En wat leren we hieruit allemaal ? Dat Johan Hendrik een zwakke gezondheid had, dat hij werkte als hoofdonderwijzer en archivaris, dat hij (meestal ’s nachts) een reeks taal- en geschiedkundige boeken schreef en dat hij zowaar een autodidact was.
Het merkwaardigst is nog dat Johan Hendrik nooit een « Van Dale » ter hand heeft kunnen nemen, want nog vóór de eerste uitgave op de markt was, stierf hij aan de gevolgen van een pokkenepidemie. Hij was juist bezig met het lezen van drukproeven. Een vreselijk lot dat ons hopelijk nooit te beurt valt. Alhoewel we soms wel eens de indruk krijgen dat sommigen het erop aanleggen om ons althans toch een hartaanval te bezorgen tijdens het lezen van proeven…

Het is allemaal begonnen met een storm. Een storm in een glas water misschien, maar toch een storm. Talloze trawlers kapseisden immers op de gevreesde Puzzelzee omdat een armzalige i een bres had geslagen in hun al dan niet in topvorm verkerende boeg. Eén van de matrozen werd echter opgevist en het bleek dan nog om één van het vrouwelijke geslacht te gaan (« Daar was laatst een meisje loos… »). In de armen van een bezorgde Puzzelmaster slaagde Klodientje – zo heette het loze wicht (*) – er nog in de gevleugelde woorden te stamelen : « Fuck Van Dale ! Dat kan een doorsnee communist zich niet permitteren », waarna ze in comateuze toestand viel.
OVER MARKT- EN ANDERE KRAMERS
Geruime tijd verkeerden wij in angstige onzekerheid over haar lot, maar dan kuste een Koene Prins (alweer de Puzzelmaster ?) de Schone Slaapster weer tot leven. En het duurde niet lang voor ze haar vroegere strijdbaarheid weervond. En dit is wat ze schreef : « Het Woordenboek dat ik gebruik is “Kramers Nederlands woordenboek” uitgave 1981, dus nog heel jong. De prijs weet ik niet meer, hij komt van een goedkope boekenclub en heeft de prijs van een doorsnee Kramers-woordenboek. Om dat probleem met de Grote Van Dale op te lossen stel ik voor hem als prijs aan te bieden. Thuis had ik ook al het koosnaampje “rebel” of beter nog “l’enfant terrible”, » voegt ze er nog aan toe.
Helaas, rebelse meid, toen ondergetekende nog jeansbroeken versleet op de universiteit wees zijn prof Engels op de gevaren van de Kramers-woordenboeken. Het ging hier natuurlijk wel om vertaalwoordenboeken, maar analoog mag men toch ook een zekere reserve in acht nemen tegenover de verklarende woordenboeken, menen wij. Trouwens, het weze gezegd dat de « doorsnee communist » die ondergetekende ongetwijfeld was, het zich inderdaad niet kon permitteren om naar aanleiding van deze uitspraak zijn Frans en Engels woordenboek van Kramers in de vuilnisbak te kieperen om zich die van Wolters aan te schaffen, die wél werden aangeprezen en waarvan wij overigens op de redactie gebruik maken.
Dat enerzijds. Anderzijds moet men ook toegeven dat althans in die periode (dus zo’n tien jaar geleden) de professor van Nederlandse taalkunde er z’n beklag over deed dat er geen woordenboek bestond met een fonetische transcriptie van de Nederlandse woorden (een speciale schrijfwijze, waarmee de uitspraak wordt aangegeven). Nu, dat was niet helemaal waar, want in die gewraakte Kramers-woordenboeken stond dit wél ! Een niet-representatieve steekproef in de r.v.-bibliotheek leert ons dat dit nu in andere boeken nog steeds niet het geval is, zodanig dat Kramers wat dat betreft, wél een unicum blijft.
IRMA LAROUSSE
Dus ook in het nieuwe tweedelige « Groot Nederlands Larousse Woordenboek » vinden we de fonetische schrijfwijze van de woorden niet terug. Maar of dit echt zo’n tekortkoming is, durven we betwijfelen. In tegenstelling tot b.v. het Engels ligt de spelling van het Nederlands zeer dicht bij de effectieve uitspraak. Bovendien richt een fonetische spelling zich vooral tot anderstaligen en we twijfelen eraan of een luxueuze uitgave zoals deze Larousse zich tot dat publiek richt. Neen, ons lijkt het eerder een pronkstuk voor op het dressoir.
Misschien daarom dat het woordenboek vooral uitmunt in het weergeven van wetenschappelijke termen uit de geneeskunde, biologie, scheikunde of fysica en ook van modieuze geïmporteerde woordjes zoals uit het Engels. Wegens de onvermoede uitgebreidheid van dergelijke woorden, moesten meer traditionele items (samenstellingen, afkortingen…) wat ingekrompen worden, maar het geheel is in feite toch verbluffend.
Staat er zoals gezegd geen volledige fonetische transcriptie, de klemtoon wordt traditiegetrouw wél weergegeven. Zoals in Van Dale staat ie achter de beklemtoonde lettergreep (b.v. gra’tias) wat in feite in tegenstrijd is met de gangbare normen van het fonetisch schrift, waar het teken voor de beklemtoonde lettergreep staat.
JE REINSTE OPPORTUNISME
Over Van Dale gesproken : ondanks de soberdere uitgave kan V.D. op een enorme traditie bogen en het zal dan ook zeer moeilijk, zo niet onmogelijk, zijn om hem als « scheidsrechter » te verdringen. Nietwaar, Puzzelmaster ? Neem dus nu meteen uw Van Dale ter hand, het tweede deel van O tot Z, en sla hem open op bladzijde 1408. Daar vindt u als verklaring bij het woord opportunisme: “het handelen zonder bepaald beginsel, naar de eisen van het ogenblik, waarbij men er naar streeft iedere omstandigheid ten voordele van zichzelf of zijn partij aan te wenden: de politiek der communisten is je reinste opportunisme.
Fijn om te weten is dat bij de volgende (driedelige) uitgave deze omschrijving werd aangepast. Nog altijd in het tweede deel, maar nu van J tot R, p.2014 lezen we voortaan: “in de politiek zie je vaak je reinste opportunisme”.
In een interview met een van de lexicografen in Het Nieuwsblad, legt de vraagsteller (Maarten van Nieuwenborg? Gaston Durnez?) hem op de man af de vraag voor of er een “maatschappijvisie uit Van Dale (valt) te halen?”
Uiteraard antwoordt de lexicograaf ontkennend: “Dat wordt wel eens gezegd, dat weet ik, maar dat is niet zo. Ik accepteer wel niet àlles in zo’n woordenboek en ik heb mij daarbij een paar grapjes gepermitteerd. Zo bij voorbeeld bij het woord volleybal (“door twee ploegen van zes spelers gespeeld balspel waarmee sommige mensen zich vermaken”).”
Volgende vraag: “Ook de popmuziek vindt blijkbaar in uw ogen geen genade. U definieert dit soort muziek op blz.1905 als bij jeugdige en onrijpe personen in de smaak vallende hedendaagse amusementsmuziek. Dat doet mij een beetje denken aan het Latijnse conciliewoordenboek van mgr.Bacchi die jazz vertaalde als musica absurda. Vindt U dat toch niet wat al te tendentieuze omschrijvingen?”
Het antwoord: “Geenszins. Popmuziek is voor mij géén muziek. Net zoals seriële muziek de naam muziek niet waardig is. Voor mij gaat er niets boven Schubert. Een paar subjectieve definities in een woordenboek steken, is trouwens een traditie bij lexicografen. Samuel Johnson heeft het gedaan in zijn woordenboek van de Engelse taal bij havermout dat hij omschrijft als paardevoer, maar de Schotten eten het zelf op.”
De lexicograaf krijgt ook de volgende vraag voorgelegd: “Ik heb de indruk dat bepaalde groepen in Nederland taalkundig nogal productief zijn. Ik denk aan het vormingswerk. Heeft deze sector wat opgeleverd voor de nieuwe Van Dale?”
En het antwoord luidt: “Nee, met deze jongens en meisjes heb ik geen contact. Wens ik ook niet te hebben.”

Lic.R.L.J.De Schepper

Referenties
Groot Nederlands Larousse Woordenboek, Hasselt, Heideland-Orbis, 1982, 2 delen (1.032 + 2.054 blz.), 2.090 fr.
Dr. P.G.J. van Sterkenburg : « Johan Hendrik van Dale en zijn opvolgers », Uitg. Kluwer, Santvoortbeeklaan 21-23, 2100 Deurne (95 blz, op papier van 115 g; geïll.; 700 fr.).

(*) Alias Claudine Van Driessche, de echtgenote van poprecensent Eddy De Saedeleer.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s